مطالعات متفرقه (خارج از سیر مطالعاتی)

الإجابه عن شبهات الغدیر

 
الإجابه عن شبهات الغدیر
 

قبل الورود فی البحث، لا بد من ذکر حدیث الغدیر وذکر بعض ملاحظات له حتّی یسهل الوصول لردود بعض الشبهات حوله.

حدیث الغدیر بسند صحیح عن مسند أحمد وسنن النسائی:
أخرج أحمد بن حنبل بسند صحیح عن زید بن أرقم قال: نزلنا مع رسول اللّه ( صلی اللّه علیه وسلم ) بواد یقال له: وادی خم، فأمر بالصلاه فصلاها بهجیر، قال: فخطبنا، وظلل لرسول اللّه ( صلی اللّه علیه وسلم ) بثوب علی شجره سمره من الشمس، فقال رسول اللّه: “ألستم تعلمون ؟ ألستم تشهدون أنی أولی بکل مؤمن من نفسه ؟
قالوا: بلی، قال: فمن کنت مولاه فإن علیا مولاه، اللّهم عاد من عاداه ووال من والاه quot. مسند أحمد ۵۰۱/۵ رقم ۱۸۸۳۸ – دار إحیاء التراث العربی – بیروت – ۱۴۱۴٫ و۳۷۲/۴، ط. دار صادر – بیروت.

وأخرج النسائی بسند صحیح عن أبی الطفیل عن زید بن أرقم قال: لما رجع رسول اللّه ( صلی اللّه علیه وسلم ) من حجه الوداع ونزل غدیر خم، أمر بدوحات فقممن – أی فکنسن – ثمّ قال: “کأنّی قد دعیت فأجبت، وإنّی تارک فیکم الثقلین، أحدهما أکبر من الآخر: کتاب اللّه وعترتی أهل بیتی، فانظروا کیف تخلّفونی فیهما، فإنّهما لن یفترقا حتی یردا علیّ الحوض.

ثمّ قال: إنّ اللّه مولای وأنا ولیّ کلّ مؤمن.
ثمّ إنّه أخذ بید علی ( رضی اللّه عنه ) وقال : من کنت ولیه فهذا ولیه، اللّهم وال من والاه وعاد من عاداه .

یقول أبو الطفیل: فقلت لزید: سمعته من رسول اللّه ؟ فقال: إنه – وفی بعض الألفاظ: واللّه، بدل إنه – ما کان فی الدوحات أحد إلا رآه بعینه وسمعه بأذنیه. فضائل الصحابه: ۱۵ رقم ۴۵ – دار الکتب العلمیه – بیروت وخصائص أمیر المؤمنین ( علیه السلام ): ۹۶ رقم ۷۹ – مکتبه المعلا – الکویت – ۱۴۰۶ ه .

عدد من سمع عن النبی(ص) خطبه الغدیر:

قال أبو المظفر سبط ابن الجوزی الحنفی المتوفی ۶۵۴: اتفق علماء السیر أن قصه الغدیر کانت بعد رجوع رسول (صلی اللّه علیه وآله ) من حجّه الوداع فی الثامن عشر من ذی الحجه ، وکان معه من الصحابه والاعراب وممن یسکن حول مکّه والمدینه مائه وعشرون ألفاً ، وهم الذین شهدوا معه حجه الوداع ، وسمعوا منه ( من کنت مولاه فعلی مولاه ) . وأخرجه احمد بن حنبل فی المسند والفضائل ، وأخرجه الترمذی أیضا. تذکره الخواص: ۱۸ (۲۹) وراجع: أقسام المولی للشیخ المفید: ۳۱، ورساله فی معنی المولی للشیخ المفید:۱۶، والعدد القویه للحلی: ۱۸۳، الغدیر: ۲۹۶/۱ (۵۴۶).

أسانید خبر الغدیر فوق حد التواتر:
وقد بلغت أسانید خبر الغدیر فی کتب السنه فوق حد التواتر فی الکثره ، بحیث یوجب القطع والیقین. وقد جمع بعض العلماء، أسانیده فی کتب أهل السنّه وبلغت ستّه وخمسین ومأتی سنداً. فلیراجع: الجامع لبراهین أصول الاعتقادات، لسماحه الشیخ أبو طالب التبریزی، شبهات حول الشیعه: ۵۱٫

وقد ینتهی إلی أبی الطفیل عن ثلاثین رجلاً، کما فی مسند أحمد عن أبی الطفیل قال جمع علی رضی اللّه تعالی عنه الناس فی الرحبه ثم قال لهم: “أنشد اللّه کل أمرئ مسلم سمع رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم یقول یوم غدیر خم ما سمع لما قام فقام ثلاثون من الناس وقال أبو نعیم فقام ناس کثیر فشهدوا حین أخذ بیده فقال للناس أتعلمون انی أولی بالمؤمنین من أنفسهم قالوا نعم یا رسول اللّه قال من کنت مولاه فهذا مولاه اللهم وال من والاه وعاد من عاداه قال فخرجت وکأن فی نفسی شیأ فلقیت زید بن أرقم فقلت له انی سمعت علیا رضی اللّه تعالی عنه یقول کذا وکذا قال فما تنکر قد سمعت رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم یقول ذلک له quot. مسند أحمد: ج ۴ ص ۳۷۰٫
ینتهی إلی أبی الطفیل أیضاً عن سبعه عشر رجلاً. الإصابه: ج ۴ ص ۱۵۶٫

وینتهی إلی عمیره ، عن ثمانیه عشر رجلاً. کما فی تاریخ بغداد: ج ۲ ص ۱۳٫

وینتهی إلی زید بن أرقم عن سته عشر رجلاً کما مسند أحمد عن زید بن أرقم قال: “استشهد علی الناس فقال أنشد اللّه رجلا سمع النبی صلی اللّه علیه وسلم یقول اللهم من کنت مولاه فعلی مولاه اللهم وال من والاه وعاد من عاداه قال فقام سته عشر رجلا فشهدوا quot. مسند أحمد: ج ۵ ص ۳۷۰٫

ینتهی إلی زیاد بن أبی زیاد عن اثنی عشر بدریاً فی مسند أحمد عنه قال: سمعت علی بن أبی طالب رضی اللّه عنه ینشد الناس فقال انشد اللّه رجلا مسلما سمع رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم یقول یوم غدیر خم ما قال فقام اثنا عشر بدریا فشهدوا. مسند أحمد: ج ۱ ص ۸۸٫

وینتهی إلی زاذان عن ثلاثه عشر رجلاً. مسند أحمد: ج ۱ ص ۸۴٫

وإلی عبد الرحمان بن أبی لیلی عن اثنی عشر رجلا. مسند أحمد ج ۱ ص ۱۱۸ .

وإلی عبد خیر وعمرو ذی مره وحبه العرنی ، عن اثنی عشر رجلاً. مناقب ابن المغازلی: ص ۲۰ .

وإلی أبی قلابه ، عن بضعه عشر رجلاً. الکنی والأسماء: ج ۲ ص ۶۱٫

وإلی أبی هریره وأنس وأبی سعید عن تسعه رجال. مجمع الزوائد: ج ۹ ص ۷۰۸ .

قال الأمینی فی کتابه القیّم الغدیر: وقد رواه أحمد بن حنبل من أربعین (۴۰) طریقاً ، وابن جریر الطبری من نیّف وسبعین (۷۲) طریقاً ، وابن عقده من مائه وخمس (۱۰۵) طرق ، وأبو سعید السجستانی من مائه وعشرین (۱۲۰) طریقاً ، وأبو بکر الجُعابی من مائه وخمس وعشرین (۱۲۵) طریقاً ، وفی تعلیق هدایه العقول (ص ۳۰) عن الأمیر محمد الیمنی أحد شعراء الغدیر فی القرن الثانی عشر: أنّ له مائه وخمسین (۱۵۰) طریقاً. الغدیر: ۱۴/۱، (۴۰).

وقال فی موضع آخر: وقال العلوی الهدّار فی القول الفصل (۴۴۵/۱): کان الحافظ أبو العلاء العطّار الهمدانی یقول أروی هذا الحدیث بمائتین وخمسین (۲۵۰) طریقاً. الغدیر: ۱۵۸/۱ (۳۲۴).

وقد ۴۳ نفر من العلماء الذین صرّحوا بصحّه حدیث الغدیر أو تواتره. الغدیر: ۲۹۴/۱ (ط. الحدیثه: ۵۴۳/۱).

قال ابن حجر المکی المتوفی سنه ۹۷۴: إنه حدیث صحیح لا مریه فیه ، وقد أخرجه جماعه کالترمذی والنسائی وأحمد، فطرقه کثیره جداً، ومن ثمّ رواه سته عشر صحابیاً … ولاالتفات لمن قدح فی صحّته، . الصواعق المحرقه: ۲۵٫

قال نور الدین الهروی القاری الحنفی الموتفی ۱۰۱۴: حدیث صحیح لا مریه فیه. المرقاه فی شرح المشکاه: ۴۶۴/۱۰ ح ۶۰۹۱ (۵۶۸/۵)، والغدیر: ۳۰۲/۱٫

قال الفقیه ضیاء الدین المقبلی المتوفی ۱۱۰۸: إن لم یکن معلوما فما فی الدین معلوم. الغدیر: ۳۰۷/۱ (۵۶۱) عن کتابه الابحاث المسدده فی الفنون المتعدده. وهدایه العقول إلی غایه السؤول: ۳۰/۲٫

قال میرزا محمد البدخشی، الذی کان حیّاً ۱۱۲۶،: حدیث صحیح مشهور ولم یتکلّم فی صحّته إلا متعصّب جاحد لا اعتبار بقوله . نزل الأبرار: ۵۴ ط. القدیمه: ۲۱، الغدیر:۳۰۹/۱ (۵۶۵)
ملاحظات هامّه حول حدیث الغدیر الأولی: فی عدم نقل خطبه الغدیر فی کتب القوم!! فی حدیث الغدیر فی صحیح مسلم، وفی المسند، وفی غیرهما یقول الراوی: فخطبنا أو یقول قام فینا خطیباً، لکن فی المستدرک : فقام خطیباً صحیح مسلم ۴ / ۱۸۷۳ رقم ۳۶ – دار الفکر – بیروت – ۱۳۹۸ و مسند أحمد ۵ / ۴۹۸ رقم ۱۸۸۱۵ . فحمد اللّه وأثنی علیه وذکر ووعظ فقال ما شاء اللّه أن یقول. مستدرک الحاکم ۳ / ۵۳۳ – دار الفکر – بیروت – ۱۳۹۸ ه .

وفی مجمع الزوائد لأبی بکر الهیثمی: فواللّه ما من شئ یکون إلی یوم الساعه إلا قد أخبرنا به یومئذ. ( ۵ ) مجمع الزوائد ۹ / ۱۰۴ – ۱۰۵ – دار الکتاب العربی – بیروت – ۱۴۰۲٫

وهناک نسأل الرواه، والمحدثین، والأمناء علی سنّه رسول اللّه: أین هذه الخطبه، التی ذکر ووعظ رسول اللّه ولم یترک شیئاً یکون إلی یوم القیامه إلا قد أخبر به ؟ لماذا لم ینقلوه ؟ الثانیه: نقل مسلم حدیث الغدیر ناقصاً!! لماذا نقل مسلم بن الحجاج هذا الحدیث فی صحیحه ناقصاً. والیک کلامه:

حدثنی زهیر بن حرب وشجاع بن مخلد جمیعا عن ابن علیه قال زهیر حدثنا اسماعیل بن ابراهیم حدثنی أبو حیان حدثنی یزید ابن حیان قال انطلقت انا وحصین بن سبره وعمر بن مسلم إلی زید بن ارقم فلما جلسنا إلیه قال له حصین لقد لقیت یا زید خیرا کثیرا رأیت رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم وسمعت حدیثه وغزوت معه وصلیت خلفه لقد لقیت یا زید خیرا کثیرا حدثنا یا زید ما سمعت من رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم قال یا ابن اخی واللّه لقد کبرت سنی وقدم عهدی ونسیت بعض الذی کنت اعی من رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم فما حدثتکم فاقبلوا ومالا فلا تکلفونیه ثمّ قال قام رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم یوما فینا خطیبا بماء یدعی خما بین مکه والمدینه.

“فحمد اللّه واثنی علیه ووعظ وذکر ثمّ قال اما بعد الا ایها الناس فانما انا بشر یوشک ان یأتی رسول ربی فاجیب وانا تارک فیکم ثقلین اولهما کتاب اللّه فیه الهدی والنور فخذوا بکتاب اللّه واستمسکوا به فحث علی کتاب اللّه ورغب فیه ثمّ قال واهل بیتی اذکرکم اللّه فی اهل بیتی اذکرکم اللّه فی اهل بیتی اذکرکم اللّه فی اهل بیتی” فقال له حصین: ومن أهل بیته یا زید؟ ألیس نساؤه من اهل بیته قال نساؤه من اهل بیته ولکن اهل بیته من حرم الصدقه بعده قال ومن هم قال هم آل علی وآل عقیل وآل جعفر وآل عباس قال کل هؤلاء حرم الصدقه قال نعم. صحیح مسلم: ۱۲۲/۷

الثالثه: ماهی الدواعی لعدم نقل الحدیث؟؟ وإن راجعنا المصادر الناقله للأخبار والتراث لوجدنا بأنّ عدّه من الرواه یخافون من نقل حدیث الغدیر، ویسعون فی کتمانه.

زید بن أرقم یخفی الحدیث من أهل الکوفه خوفاً منهم!! کمافی مسند أحمد بن حنبل وتاریخ دمشق: حدثنا عبد اللّه حدثنی أبی ثنا ابن نمیر ثنا عبد الملک یعنی ابن أبی سلیمان عن عطیه العوفی قال سألت زید بن أرقم فقلت له ان ختنا لی حدثنی عنک بحدیث فی شأن علی رضی اللّه تعالی عنه یوم غدیر خم فانا أحب أن اسمعه منک فقال: “انکم معشر أهل العراق فیکم ما فیکم” فقلت له لیس علیک منی باس فقال نعم کنا بالجحفه فخرج رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم الینا ظهرا وهو آخذ بعضد علی رضی اللّه تعالی عنه فقال یا أیها الناس ألستم تعلمون انی أولی بالمؤمنین من أنفسهم قالوا بلی قال فمن کنت مولاه فعلی مولاه قال فقلت له هل قال اللهم وال من والاه وعاد من عاده قال انما أخبرک مسند أحمد: ۳۶۸/۴، وتاریخ مدینه دمشق: ۲۱۷/۲۴٫ وهکذا مارواه ابن المغازلی عن ابن أبی أوفی:

عن أحمد ، قال : أخبرنا أحمد بن محمد بن طاوان ، قال : أخبرنا الحسین بن محمد العلوی العدلی الواسطی ، یرفعه إلی عطیه العوفی ، قال : رأیت ابن أبی أوفی فی دهلیز بعد ما ذهب بصره ، فسألته عن حدیث فقال : إنکم – یا أهل الکوفه – فیکم ما فیکم ، قال : قلت أصلحک اللّه إنی لست منهم ، لیس علیک منی عار ، قال : أی حدیث ؟ قال : قلت حدیث علی علیه السلام یوم غدیر خم ، فقال : خرج علینا رسول اللّه (ص) وسلم فی حجه یوم غدیر خم ، وهو آخذ بعضد علی علیه السلام فقال : “یا أیها الناس ألستم تعلمون أنی أولی بالمؤمنین من أنفسهم ؟ قالوا : بلی یا رسول اللّه ، فقال : من کنت مولاه فهذا مولاه quot. المناقب لابن المغازلی: ۱۶، وخلاصه عبقات الأنوار: ۲۶۳/۷ عن کفایه الطالب : ۶۲٫

سعید بن جبیر لا یجیب السائل خوفاً علی نفسه من ولاه السوء!! کما رواه الحاکم النیسابوری: اخبرنا احمد بن جعفر القطیعی ثنا عبد اللّه بن احمد بن حنبل حدثنی ابی ثنا سیار بن حاتم ثنا جعفر بن سلیمان ثنا مالک بن دینار قال سألت سعید بن جبیر فقلت یا ابا عبد اللّه من کان حامل رأیه رسول اللّه (ص) قال فنظر الی وقال کأنّک رَخِیّ البال، فغضبت وشکوته إلی اخوانه من القراء فقلت الا تعجبون من سعید إنّی سألته من کان حامل رأیه رسول اللّه (ص) فنظر الی وقال انک لرخی البال، قالوا: انک سألته وهو خائف من الحجاج وقد لاذ بالبیت، فسله الآن فسألته فقال: کان حاملها علی رضی اللّه عنه هکذا سمعته من عبد اللّه بن عباس، هذا حدیث صحیح الاسناد ولم یخرجاه، ولهذا الحدیث شاهد من حدیث زنفل العرفی وفیه طول فلم اخرجه. المستدرک: ۱۳۷/۳٫

الزهری یهدّد بأن یروی حدیث الغدیر بالشام!! قال الحافظ ابن الأثیر : عن عبد اللّه بن العلا ، عن الزهری ، عن سعید بن جناب عن أبی عنفوانه المازنی عن جندع ، قال : سمعت النبی صلی اللّه علیه وسلم یقول : من کذب علی متعمدا فلیتبوأ مقعده من النار . وسمعته – وإلا صمتا – یقول – وقد انصرف من حجه الوداع ، فلما نزل غدیر خم ، قام فی الناس خطیبا “وأخذ بید علی وقال – : من کنت مولاه فهذا ولیّه ، اللهم وال من والاه ، وعاد من عاداه . قال عبد اللّه بن العلا : فقلت للزهری : لا تحدث بهذا بالشام وأنت تسمع مل ء أذنیک سب علی .

فقال : واللّه عندی من فضائل علی ما لو تحدثت لقتلت . أخرجه الثلاثه quot. أسد الغابه: ۱ / ۳۰۸٫

راو یتّقی عن السؤال عن سعد بن أبی وقاص!! قال : ومن ذلک ما روی عن سعید بن المسیب قال : قلت لسعد بن أبی وقاص : إنی أرید أن أسألک عن شئ وإنی أتقیک . قال : سل عما بدا لک فانما انا عمک . قلت : مقام رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم فیکم یوم غدیر خم ؟ قال : نعم . قال : قام فینا بالظهیره فأخذ بید علی بن أبی طالب فقال : من کنت مولاه فعلی مولاه ، اللهم وال من والاه وعاده من عاداه . قال : فقال أبو بکر وعمر : أمسیت یا ابن أبی طالب مولی کل مؤمن ومؤمنه. کفایه الطالب فی مناقب علی بن أبی طالب: ۶۲۰، وإحقاق الحق: ۵۲/۲۱ نقلاً عن العلامه أبو القاسم هبه اللّه بن عبد اللّه المعروف بابن سید الکل فی ( الأنباء المستطابه: ۵۷ نسخه جستربیتی.، خلاصه عبقات الأنوار: ۳۶۴ ۷ نقلاً زین الفتی مخطوط، والغدیر:۲۷۳/۱ نقلاً عن الحافظ أحمد بن عقده الکوفی المتوفی ۳۳۳ عن کتاب الولایه

راو آخر یناشد ویحلف زید بن أرقم لیذکر له حدیث الغدیر!! کما فی المعجم للطبرانی: أبو عبد اللّه الشیبانی عن زید بن أرقم حدثنا إبراهیم بن نائله الأصبهانی ثنا إسماعیل بن عمرو الأسماء ثنا یحیی بن سلمه بن کهیل عن أبیه عن أبی عبد اللّه الشیبانی قال کنت جالسا فی مجلس بنی الأرقم فأقبل رجل من مراد یسیر علی دابته حتی وقف علی المجلس فسلم فقال أفی القوم زید قالوا نعم هذا زید فقال أنشدک باللّه الذی لا إله إلا هو یا زید أسمعت رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم یقول لعلی من کنت مولاه فعلی مولاه اللهم وال من والاه وعاد من عاداه قال نعم فانصرف عنه الرجل. المعجم الکبیر للطبرانی: ۱۹۳/۵٫

فإن الظاهر من هذه کلها انه کان بین الناس للحدیث معنی لا یأتمن معه راویه من أن یصیبه سوء أولدته العداوه للوصی صلوات اللّه علیه فی العراق وفی الشام.

شبهات حول حدیث الغدیر قال العلّامه الأمینی (الغدیر: ۳۱۵/۱ (ط. الحدیثه:۵۷۶) بعد نقل صحه الحدیث وتواتره عن جمع العلماء:
لکن بین ثنایا العصبیّه ومن وراء ربوات الأحقاد حثاله حدی بهم الانحیاز عن مولانا أمیر المؤمنین صلوات اللّه علیه إلی تعکیر هذا الصفو وإقلاق تلک الطمأنینه بکل جلبه ولغط…
فمن منکر صحه صدور الحدیث معلّلاً بأنّ علیّاً کان بالیمن وما کان مع رسول اللّه فی حجته تلک. حکاه الطحاوی فی مشکل الآثار: ۳۰۸/۲، وأجاب عنه.
إلی آخر ینکر صحّه صدر الحدیث ویقول : لم یروه أکثر من التفتازانی فی المقاصد ص ۲۹۰ وقلده بعض من تأخر عنه . رواه، إلی ثالث یضعف ذیله، ویقول: لا ریب أنّه کذب. ابن تیمیه فی منهاج السنه ۴ ص ۸۵ .
ورابع یطعن فی أصله ، ویعتبر الدعاء الملحق به ویقول : لم یخرج غیر أحمد إلا الجزء الأخیر من قوله صلی اللّه علیه وسلم أللهم ؟ وال من والاه . إلخ. محمد محسن الکشمیری فی نجاه المؤمنین .
وهناک من یقول تاره : إنه لم یروه علمائنا. قاله ابن حزم فی المفاضله بین الصحابه.
وأخری : إنه لا یصح من طریق الثقات وقلده بعض مقلدی حکاه عن ابن حزم ابن تیمیه فی منهاج السنه ۴ ص ۸۶٫ المتأخرین وقال : لم یذکره الثقات من المحدثین وهو بنفسه یقول بتواتره فی موضع آخر من کتابه . ونحن لا نقابل البادی والتابع إلا بالسلام کما أمرنا اللّه سبحانه بذلک. وأنا لا أدری أن قصر الباع لم یدع الباری یعرف علماء أصحابه ؟ أو أن یقف علی الصحاح والمسانید ؟ أو أنه لا یقول بثقه کل أولئک الأعلام ؟ . فإن کان لا یدری فتلک مصیبه وإن کان یدری فالمصیبه أعظم


الشبهات حول حدیث الغدیر


الشبهه الاولی: کان علیّ علیه السلام بالیمن

قال الفخر الرازی: الثانی: وهو أنّ الشیعه یزعمون أنه علیه السلام إنما قال هذا الکلام بغدیر خم فی منصرفه من الحج ، ولم یکن علی مع النبی فی ذلک الوقت ، فإنّه کان بالیمن. نفحات الأزهار: ۱۲۳/۶٫

فیردّه أوّلاً:

التصریح فی صحاح الستّه برجوع علی(ع) من الیمن ببُدن النبی(ص)

إنّ قول الرازی هذا، من أعاجیب الأکاذیب؛ فإنّ رجوع الإمام أمیر المؤمنین من الیمن ببُدن النبی(ص) وموافاته النبی (ص) فی حجه الوداع ، مما ثبت بالأحادیث الصحیحه وتحقق فی التواریخ المعتبره والآثار المشهوره.

کما روی البخاری عن أنس بن مالک رضی اللّه عنه قال قدم علی رضی اللّه عنه علی النبی صلی اللّه علیه وسلم من الیمن فقال بما أهللت قال بما أهل به النبی صلی اللّه علیه وسلم فقال لولا أن معی الهدی لاحللت. صحیح البخاری: ۱۴۹/۲٫

وقال فی موضع آخر: حدثنا عبد الوهاب حدثنا حبیب المعلم عن عطاء عن جابر بن عبد اللّه رضی اللّه عنهما قال أهل النبی صلی اللّه علیه وسلم هو وأصحابه بالحج ولیس مع أحد منهم هدی غیر النبی صلی اللّه علیه وسلم وطلحه وقدم علی من الیمن ومعه هدی فقال أهللت بما أهل به النبی صلی اللّه علیه وسلم صحیح البخاری: ۱۷۱/۲ وهکذا فی ج ۲ ص ۱۷۱٫

وقال مسلم : وقدم علی من الیمن ببدن النبی – صلی اللّه علیه وسلم – فوجد فاطمه ممن حل ولبست ثیابا صبیغا واکتحلت ، فأنکر ذلک علیها ، فقالت إن أبی أمرنی بهذا. صحیح مسلم ۴۰/۴٫

وقال ابن ماجه : وقدم علی ببدن علی النبی – صلی اللّه علیه وسلم – فوجد فاطمه ممن حل ولبست ثیابا صبیغا. وهکذا ذکره أبو داود فی سنن ابن ماجه ۲ / ۱۰۲۴٫ سننه، والترمذی فی صحیحه. سنن أبی داود ۲ / ۱۵۸ سنن الترمذی ۲ / ۲۱۶٫

وثانیاً: شهاده ثلّه من العلماء بکونه(ع) فی حجّه الوداع

۱ – قال ابن حجر المکّی المتوفی سنه ۹۷۴: ولا التفات لمن قدح فی صحته ، ولا لمن رده بأن علیا کان بالیمن ، لثبوت رجوعه منها وإدراکه الحج مع النبی – صلی اللّه علیه وسلم. الصواعق المحرقه: ۲۵٫

۲ – وقال ملّا علی القاری المتوفی سنه ۱۰۱۴ : فلا التفات لمن قدح فی ثبوت هذا الحدیث، وأبعد من رده بأنّ علیّا کان بالیمن لثبوت رجوعه منها وإدراکه الحج مع النبی – صلی اللّه علیه وسلم. المرقاه فی شرح المشکاه: ۵۶۸/۵٫

۳ – قال أبو عبد اللّه الزرقانی المالکی المتوفی ۱۱۲۲: فلا التفات إلی من قدح فی صحّته ولا لمن رده بأن علیّاً کان بالیمن لثبوت رجوعه منها وإدراکه الحجّ معه صلی اللّه علیه وسلم. شرح المواهب: ۱۳/۷، والغدیر: ۳۰۸/۱٫

۴ – السید الشریف علی بن محمد الجرجانی الحنفی المتوفی ۸۱۶:

ولأنّ علیّاً لم یکن یوم الغدیر مع النبی فإنّه کان بالیمن ) وردّ هذا بأنّ غیبته لا تنافی صحّه الحدیث إلّا أن یروی هکذا أخذ بید علی أو استحضره. شرح المواقف: ۳۶۱/۸٫

۵ – قال الحافظ أبو جعفر الطحاوی المتوفی ۲۷۹: قال أبو جعفر : فدفع دافع هذا الحدیث وزعم أنه مستحیل وذکر أن علیا لم یکن مع النبی صلی اللّه علیه وسلم فی خروجه إلی الحج من المدینه الذی مر فی طریقه بغدیر خم بالجحفه ، وذکر فی ذلک ما قد حدثنا أحمد بإسناده قال : ثنا جعفر بن محمد عن أبیه قال : دخلنا علی جابر بن عبد اللّه فذکر حدیثه فی حجه النبی صلی اللّه علیه وسلم . فقال : فقدم علی من الیمن ببدن النبی. ثمّ ذکر بقیّه الحدیث . قال أبو جعفر : فهذا الحدیث صحیح الاسناد ، ولا طعن لأحد فی رواته. مشکل الآثار: ۳۰۸/۲٫

الشبهه الثانیه: التشکیک فی صحّه الحدیث وتواتره

قال فخر الدین الرازی المتوفی ۶۰۶: حول هذا الحدیث الشریف فی ( نهایه العقول ):

لا نسلّم صحّه الحدیث ، أما دعواهم العلم الضروری بصحته فهی مکابره ، لأنّا نعلم أنه لیس العلم بصحته کالعلم بوجود محمد علیه السلام وغزواته مع الکفار وفتح مکه وغیره ذلک من المتواترات ، بل العلم بصحه الأحادیث الوارده فی فضائل الصحابه أقوی من العلم بصحه هذا الحدیث ، مع أنهم یقدحون بها ، وإذا کان کذلک فکیف یمکنهم القطع بصحه هذا الحدیث ؟ . نفحات الأزهار ج ۱۲۳/۶٫

قال السعد الدین التفتازانی المتوفی ۷۹۳: والجواب منع تواتر الخبر فإن ذلک من مکابرات الشیعه، کیف وقد قدح فی صحته کثیر من أهل الحدیث.

ثمّ قال: (ولم ینقله المحقّقون منهم کالبخاری ومسلم والواقدی). المراصد علی شرح المقاصد: ۲۷۲٫

قال الشیخ سلیم البشری المالکی شیخ الجامع الأزهر سنه ۱۳۲۹: ما الوجه فی الاحتجاج به مع عدم تواتره؟ الشیعه متفقون علی اعتبار التواتر فیما یحتجون به علی الإمامه لأنها عندهم من أصول الدین ، فما الوجه فی احتجاجکم بحدیث الغدیر مع عدم تواتره عند أهل السنه ؟ وإن کان ثابتا من طرقهم الصحیحه. المراجعات للسیّد شرف الدین: ۲۶۴٫

فیردّه امور:

۱ – خروج کثیر من الرجال إلی الحج مع النبی(ص):

من أمعن فی تاریخ الإسلام وحیاه النبی (ص) یعلم بأنّ أکثر ما یهتم به (ص) هو مسأله الخلافه من بعده، بحیث قد صرّح فی أوّل مجتع من رجال القریش بعد نزول آیه الشریفه “وأنذر عشیرتک الأقربین”: بأنّ علیّاً وصییی وخلیفتی من بعدی وبعد ذلک أشار أو صرّح بها فی أیّ فرصه یری أرضیّه صالحه لها، کما فی قضیّه غزوه الأحزاب، وخیبر، والطیر، والخاتم والکساء و… بحیث استدلّ العلّامه الحلّی علی تعیین إمامه علی بن أبی طالب(ع) بأربع وثمانین آیه قرآنیّه وسبعه وعشرین حدیثاً، وثلاثه عشر فضلاً من فضائله الخاصّه به. نهج الحق وکشف الصدق: ۱۷۱ – ۲۶۲٫

وممّا کان یعلم النبی (ص) بوحی من اللّه تعالی بأنّ السنه العاشره من هجرته آخر سنه من عمره أراد أن یحجّ ویعلن مسأله الخلافه بمرأی ومنظر جمع کثیر من المسلمین بحیث لا یمکن لأحد أن ینکره.

فأذّن فی الناس لیحجّ معه کلّ من یمکنه من الانصار والمهاجرین وسائر قبائل العرب.

قال الأمینی: أجمع رسول اللّه (ص) الخروج إلی الحج فی سنه عشر من مهاجره ، وأذّن فی الناس بذلک ، فقدم المدینه خلق کثیر یأتمّون به فی حجّته تلک التی یقال علیها حجه الوداع … ، وأخرج معه نساءه کلّهنّ فی الهوادج ، وسار معه أهل بیته ، وعامّه المهاجرین والأنصار ، ومن شاء اللّه من قبائل العرب وأفناء الناس. أخلاط، أی لا یدری من أیّ قبیله هو. الطبقات لابن سعد ج ۳ ص ۲۲۵ ، إمتاع المقریزی ص ۵۱۰ ، إرشاد الساری ج ۶ ص ۴۲۹٫ وعند خروجه(ص) أصاب الناس بالمدینه جُدَری ( بضم الجیم وفتح الدال وبفتحهما ) أو حصبه منعت کثیراً من الناس من الحجّ معه(ص) ، ومع ذلک کان معه جموع لا یعلمها إلا اللّه تعالی ، وقد یقال : خرج معه تسعون ألف، (۹۰/۰۰۰) ویقال : مائه ألف و أربعه عشر ألفاً (۱۱۴/۰۰۰)، وقیل : مائه ألف وعشرون ألفاً (۱۲۰/۰۰۰)، وقیل : مائه ألف وأربعه وعشرون ألفاً، (۱۲۴/۰۰۰) و یقال أکثر من ذلک ، وهذه عده من خرج معه ، وأمّا الذین حجّوا معه فأکثر من ذلک کالمقیمین بمکّه والذین أتوا من الیمن مع علی (أمیر المؤمنین)(ع) وأبی موسی. السیره الحلبیه ج ۳ ص ۲۸۳،(۲۵۷/۳) سیره أحمد زینی دحلان ج ۳ ص ۳، (۱۴۳/۲) تاریخ الخلفاء لابن الجوزی فی الجزء الرابع ، تذکره خواص الأمه ص ۳۰)۱۸) ، دائره المعارف لفرید وجدی ج ۳ ص ۵۴۲٫ المؤلف.

۲ – کثره من سمع عن النبی(ص) خطبه الغدیر:

قال أبو المظفر سبط ابن الجوزی الحنفی المتوفی ۶۵۴: اتفق علماء السیر أن قصه الغدیر کانت بعد رجوع رسول (صلی اللّه علیه وآله ) من حجّه الوداع فی الثامن عشر من ذی الحجه ، وکان معه من الصحابه والاعراب وممن یسکن حول مکّه والمدینه مائه وعشرون ألفاً ، وهم الذین شهدوا معه حجه الوداع ، وسمعوا منه ( من کنت مولاه فعلی مولاه ) . وأخرجه احمد بن حنبل فی المسند والفضائل ، وأخرجه الترمذی أیضا. تذکره الخواص: ۱۸ (۲۹) وراجع: أقسام المولی للشیخ المفید: ۳۱، ورساله فی معنی المولی للشیخ المفید:۱۶، والعدد القویه للحلی: ۱۸۳، الغدیر: ۲۹۶/۱ (۵۴۶).

وقریب من هذا نقله الأمینی عن أبی الفرج ابن الجوزی الحنبلی المتوفی ۵۹۷٫ الغدیر: ۲۹۶/۱ (۵۴۵).

۳ – کثره طرق الحدیث بحیث یطمئنّ الانسان بصدوره ویمنع أیّ تشکیک فی صحّته:

قال الأمینی فی کتابه القیّم الغدیر: وقد رواه أحمد بن حنبل من أربعین (۴۰) طریقاً ، وابن جریر الطبری من نیّف وسبعین (۷۲) طریقاً ، وابن عقده من مائه وخمس (۱۰۵) طرق ، وأبو سعید السجستانی من مائه وعشرین (۱۲۰) طریقاً ، وأبو بکر الجُعابی من مائه وخمس وعشرین (۱۲۵) طریقاً ، وفی تعلیق هدایه العقول (ص ۳۰) عن الأمیر محمد الیمنی أحد شعراء الغدیر فی القرن الثانی عشر: أنّ له مائه وخمسین (۱۵۰) طریقاً. الغدیر: ۱۴/۱، (۴۰).

وقال فی موضع آخر: وقال العلوی الهدّار فی القول الفصل (۴۴۵/۱): کان الحافظ أبو العلاء العطّار الهمدانی یقول أروی هذا الحدیث بمائتین وخمسین (۲۵۰) طریقاً. الغدیر: ۱۵۸/۱ (۳۲۴).

وفی شرح إحقاق الحق: عن صاحب کتاب نخب المناقب لآل أبی طالب ، حیث قال ما لفظه : قال جدی شهر آشوب سمعت أبا المعالی الجوینی (استاذ الغزالی) یتعجّب ویقول : شاهدت مجلداً ببغداد بید صحّاف فیه روایات هذ الخبر مکتوباً علیه المجلّده الثامنه والعشرون من طرق قوله : من کنت مولاه فعلی مولاه ، وتتلوه المجلده التاسعه والعشرون. وذکره ابن کثیر أیضا فی التاریخ. شرح إحقاق الحق: ۴۲۴/۲، وراجع: ینابیع الموده: ۳۶، الشافی للمرتضی: ۳۰۸/۲، غایه المرام: ۳۰۳/۱، فضائل الخمسه: ۳۹۲/۱، والغدیر: ۱۵۸/۱ (۳۲۴).

وفیه أیضاً: قال الشیخ عبد اللّه الشافعی فی کتابه المناقب ص ۱۰۸ مخطوط وهذا الخبر – أی حدیث الغدیر – قد تجاوز حد التواتر فلا یوجد خبر قط نقل من طرق کهذه الطرق. إحقاق الحق: ۲۹۰/۶٫

وقال أیضاً: علی ما فی الطرائف: أبو مسعود بن ناصر السجستانی وهو من أوثق رجال المذاهب الأربعه له کتاب درایه حدیث الولایه وهو سبعه عشر جزء روی فیه نص النبی علی علی بالخلافه عن مأه وعشرین صحابیّاً وست صحابیّات ، وعدد أسانید هذا الکتاب ألف وثلاثمأه (۱۳۰۰). شرح إحقاق الحق: ۴۲۴/۲٫

۴ – شهاده ثلّه من علماء العامّه بصحّه الحدیث:

إنّ سند حدیث الغدیر صحیح؛ بل متواتر عند أصحابنا بطرقهم وأسانیدهم، کما لا یخفی علی من راجع کتبهم، وهکذا قد نصّ جمع کثیر من علماء السنّه علی صحّته:

۱ – أبو عیسی الترمذی صاحب الصحیح المتوفی سنه ۲۷۹ حیث قال بعد أن أخرجه: هذا حدیث حسن صحیح. صحیح الترمذی: ۲ / ۲۹۸٫

۲ – أبو جعفر الطحاوی المتوفی سنه ۲۷۹ فإنّه قال بعد أن رواه: فهذا الحدیث صحیح الإسناد ولا طعن لأحد فی رواته . مشکل الآثار: ۲ / ۳۰۸٫

۳ – ابن عبد البر القرطبی المتوفی سنه ۳۶۴ فإنّه قال بعد أحادیث منها حدیث الغدیر: هذه کلها آثار ثابته. الإستیعاب ۲ / ۲۷۳٫

۴ – الحاکم النیسابوری المتوفی سنه ۴۰۵ حیث أخرجه بعدّه طرق وصحّحها. المستدرک علی الصحیحین ۳ / ۱۰۹٫

۵ – الذهبی شمس الدین المتوفّی سنه ۷۴۸؛ فإنّه وافق الحاکم علی تصحیحه فی تلخیصه کما نقل عنه ابن کثیر ذلک واعتمده. تلخیص المستدرک: ۱۰۹/۳٫

۶ – ابن کثیر المتوفّی سنه ۷۷۴، فقد ذکر الحدیث ثمّ قال: قال شیخنا أبو عبد اللّه الذهبی: هذا حدیث صحیح. تاریخ ابن کثیر: ۲۰۹/۵٫

۷ – ابن حجر العسقلانی المتوفی سنه ۸۵۲ حیث قال: وأما حدیث من کنت مولاه فعلی مولاه، فقد أخرجه الترمذی والنسائی، وهو کثیر الطرق جدّاً، وقد استوعبها ابن عقده فی کتاب مفرد، وکثیر من أسانیدها صحاح وحسان. فتح الباری: ۶۱/۷٫

۸ – ابن حجر المکی المتوفی سنه ۹۷۴: إنه حدیث صحیح لا مریه فیه ، وقد أخرجه جماعه کالترمذی والنسائی وأحمد، فطرقه کثیره جداً، ومن ثمّ رواه سته عشر صحابیا.

وفی روایه لأحمد: إنه سمعه من النبی ثلاثون صحابیّاً وشهدوا به لعلی لما نوزع أیام خلافته کما مر وسیأتی، وکثیر من أسانیدها صحاح وحسان ولاالتفات لمن قدح فی صحته، ولا لمن ردّه بأنّ علیّاً کان بالیمن، لثبوت رجوعه منها. الصواعق المحرقه: ۲۵٫

۹ – ملّا علی القاری المتوفی سنه ۱۰۱۴ فإنه قال بعد أن رواه: والحاصل: إن هذا حدیث صحیح لا مریه فیه، بل بعض الحفّاظ عدّه متواتراً،فلا التفات لمن قدح فی ثبوت هذا الحدیث، وأبعد من ردّه بأنّ علیّاً کان بالیمن. المرقاه فی شرح المشکاه: ۵۶۸/۵٫

۱۰ – المناوی المتوفی سنه ۱۰۱۳ حیث قال: قال ابن حجر: حدیث کثیر الطرق جدّاً، قد استوعبها ابن عقده فی کتاب مفرد، منها صحاح ومنها حسان. فیض القدیر: ۲۱۸/۶٫

۱۱ – نور الدین الهروی القاری الحنفی الموتفی ۱۰۱۴، قال: حدیث صحیح لا مریه فیه. المرقاه فی شرح المشکاه: ۴۶۴/۱۰ ح ۶۰۹۱ (۵۶۸/۵)، والغدیر: ۳۰۲/۱٫

الفقیه ضیاء الدین المقبلی المتوفی ۱۱۰۸، قال : إن لم یکن معلوما فما فی الدین معلوم. الغدیر: ۳۰۷/۱ (۵۶۱) عن کتابه الابحاث المسدده فی الفنون المتعدده. وهدایه العقول إلی غایه السؤول: ۳۰/۲٫

میرزا محمد البدخشی، الذی کان حیّاً ۱۱۲۶، قال: حدیث صحیح مشهور ولم یتکلّم فی صحّته إلا متعصّب جاحد لا اعتبار بقوله . نزل الأبرار: ۵۴ ط. القدیمه: ۲۱، الغدیر:۳۰۹/۱ (۵۶۵)

المولوی ولیّ اللّه بن حبیب الکهنوی، المتوفی ۱۲۷۰ قال: إنه حدیث صحیح قد أخطأ من تکلم فی صحته، إذ أخرجه جمع من علماء الحدیث، مثل الترمذی والنسائی ورواه جمع من الصحابه وشهدوا به لعلی فی أیّام خلافته مرآه المؤمنین فی مناقب أهل بیت سیدّ المرسلین: ۴۰، الغدیر: ۳۱۱/۱ . ۵۶۷ السیّد محمود الآلوسی البغدادی المتوفی ۱۲۷۰ قال : نعم ثبت عندنا إنّه صلی اللّه علیه وسلم قاله فی حق الأمیر هناک من کنت مولاه فعلی مولاه. روح المعانی: ۶۱/۶، (۲۴۹/۲)، الغدیر: ۳۱۰/۱ (۵۶۶)

۵ – نصّ عدّه من العلماء علی تواتره:

وقد نصّ علی تواتره جماعه وهم:

۱ – أبو حامد الغزالی المتوفی ۵۰۵، قال فی سرّ العالمین: وأجمع الجماهیر علی متن الحدیث من قد صرّح علی کون الکتاب للغزالی: إسماعیل باشا البغدادی فی ایضاح المکنون: ۱۱/۲، ۸۰/۲ وابن الجوزی فی تذکره خواص الامّه: ۶۲، والذهبی فی میزان الاعتدال: ۵۰۰/۱ وسیر أعلام النبلاء: ۳۲۸/۱۹، ۴۰۳، لسان المیزان: ۲۱۵/۲٫ خطبته فی یوم غدیر خمّ باتّفاق الجمیع. سرّ العالمین: ۲۱ ط. القدیمه: ۹، الغدیر: ۲۹۶/۱ (۵۴۵)

۲ – شمس الدین أبو عبد اللّه الذهبی المتوفّی سنه ۷۴۸٫

۳ – ابن کثیر الدمشقی المتوفی سنه ۷۷۴، قال: قال شیخنا الحافظ أبو عبد اللّه الذهبی: الحدیث متواتر، أتیّقن أنّ رسول اللّه قاله. البدایه والنهایه: ۲۳۳/۵، حوادث سنه ۱۰

۴ – ابن الجزری شمس الدین المتوفّی سنه ۸۳۳، روی الحدیث بثمانین طریقاً وأفرد فی تواتره رساله المسمّی ب “أسنی المطالب” قال: صحیح عن وجوه کثیره ، متواتر عن أمیر المؤمنین علی، وهو متواتر أیضا عن النبی، رواه الجمّ الغفیر عن الجمّ الغفیر، ولا عبره بمن حاول تضعیفه ممّن لا اطلاع له فی هذا العلم وصحّ عن جماعه ممن یحصل القطع بخبرهم. أسنی المطالب: ۴۸٫

۵ – جلال الدین السیوطی المتوفی سنه ۹۱۰٫

۶ – زین الدین المنّاوی الشافعی حیث قال بشرح الحدیث نقلا عن السیوطی: قال حدیث متواتر. فیض القدیر: ۲۱۸/۶٫ و۲۸۲/۶ بتحقیق أحمد عبد السلام، ط. دار الکتب العلمیّه – بیروت.

أبو المکارم علاء الدین السمنانی المتوفی ۷۳۶، قال فی العروه: وهذا حدیث متّفق علی صحّته. العروه لأهل الخلوه: ۴۲۲ ط. طهران سنه ۱۴۰۴، الغدیر: ۲۹۷/۱ (۵۴۸).

۷ – قال أبو عبد اللّه الزرقانی المالکی المتوفی ۱۱۲۲: وهو متواتر رواه سته عشر صحابیّاً وفی روایه لأحمد أنه سمعه من النبی صلی اللّه علیه وسلم ثلاثون صحابیّاً وشهدوا به لعلیّ لمّا نوزع أیّام خلافته ، فلا التفات إلی من قدح فی صحّته ولا لمن رده بأن علیا کان بالیمن لثبوت رجوعه منها وإدراکه الحج معه صلی اللّه علیه وسلم. شرح المواهب: ۱۳/۷، والغدیر: ۳۰۸/۱٫

۶ – ذکر حدیث الغدیر فی الکتب المختصّه بالأحادیث المتواتره:

وقد ذکر حدیث الغدیر فی الکتب المختصه بجمع الأحادیث المتواتره: فللسیوطی ت ۹۱۱، أکثر من کتاب ألّفه فی الأحادیث المتواتره وأدرج فیها حدیث الغدیر. کالفوائد المتکاثره فی الأخبار المتواتره، والأزهار المتناثره فی الأحادیث المتواتره.

والزبیدی صاحب تاج العروس المتوفی ۱۲۰۵ له کتاب خاص بالأحادیث المتواتره وفیه حدیث الغدیر.

والکتانی محمد بن جعفر المتوفی ۱۳۴۵، له کتاب المسمی ب “نظم المتناثر فی الحدیث المتواتر” حدیث الغدیر موجود فیه .

والشیخ علی المتقی الهندی صاحب کنز العمال المتوفی ۹۷۵، له کتاب خاص بالأحادیث المتواتره وفیه حدیث الغدیر.

والشیخ علی القاری الهروی له أیضا کتاب فی الأحادیث المتواتره وحدیث الغدیر موجود فیه. ذکره السیّد المیلانی فی محاضرات فی الاعتقادات: ۱۲۹/۱، ولم أجد فی ترجمته بأنّ له کتاب سمّاه بهذا الاسم.

فالکتب المختصه بالأحادیث المتواتره مشتمله علی حدیث الغدیر .

الکتب التی نقلت فیها قضیّه صحّه حدیث الغدیر أو تواتره:

قد نقل العلامه الامینی فی کتابه القیّم الغدیر (۵۴۳/۱) ۴۳ نفر من العلماء الذین صرّحوا بصحّه حدیث الغدیر أو تواتره.

وورد فی إحقاق الحق (۴۲۳/۲) ۱۵ نفراً من علماء أهل السنّه الذین صرّحوا بتواتره ثمّ قال: إلی غیر ذلک من کلماتهم المودعه فی کتبهم قد طوینا عن نقلها کشحا روما للاختصار ورعایه لحال النظار وما نقلناه قطره بالنسبه إلی ما لم ننقل ومن أراد أن یقف علی أکثر مما ذکر فلیراجع إلی کتبهم.

وهکذا ورد البحث عن صحه الحدیث أو تواتره فی الشافی فی الامامه للشریف المرتضی ۲۶۱/۲ و۸/۳، ودلیل النص بخبر الغدیر للکراجکی أبی الفتح المتوفی ۴۴۹، والطرائف للسیّد بن طاووس المتوفی ۶۶۴ الصراط المستقیم لزین الدین العاملی المتوفی ۸۷۷ خلاصه العبقات: ۷۹/۸، نزحه الأزهار فی شرح خلاصه عبقات الأنوار: ۳۷۰/۶ الامامه فی أهمّ الکتب الکلامیّه للسیّد المیلانی: ۹۹٫

الشبهه الثالثه: عدم مجئ المولی بمعنی الأولی


مسأله مجئ “المولی” بمعنی “الأولی” عمده الإشکال فی الباب قال الشیخ عبد العزیز الدهلوی صاحب کتاب التحفه الإثنا عشریّه: إنّ لفظه مولی لا تجئ بمعنی الأولی بإجماع أهل اللغه. محاضرات فی الاعتقاد للمحقق السیّد المیلانی: ۱۴۱/۱٫

کلام الرازی فی مفاد الحدیث:

قال الرازی: وفی لفظ (المولی) هاهنا أقوال: أحدها: قال ابن عباس: مولاکم، ای مصیرکم، وتحقیقه : ان المولی موضع الولی وهو القرب، فالمعنی: ان النار هی موضعکم الذی تقربون منه وتصلون الیه.

والثانی: قال الکلبی: یعنی اولی بکم، وهو قول الزجاج والفراء وابی عبیده.

واعلم أنّ هذا الذی قالوه معنی، ولیس بتفسیر اللفظ، لأنّه لو کان (مولی) و(اولی) بمعنی واحد فی اللغه لصح استعمال کلّ واحد منهما فی مکان الاخر، فکان یجب أن یصح أن یقال: هذا مولی من فلان کما یقال هذا أولی من فلان، ویصح أن یقال هذا أولی فلان کما یقال هذا مولی فلان ولمّا بطل ذلک علمنا ان الذی قالوه معنی، ولیس بتفسیر.

وانما نبهنا علی هذه الدقیقه، لان الشریف المرتضی لما تمسک فی امامه علی بقوله (ع): “من کنت مولاه فعلی مولاه” قال: احد معانی (مولی) انه (اولی)، واحتج فی ذلک باقوال ائمه اللغه فی تفسیر هذه الایه بان (مولی) معناه (اولی) واذا ثبت ان اللفظ محتمل له وجب حمله علیه، لان ما عداه اما بین الثبوت ککونه ابن العم والناصر، اوبین الانتفاء کالمعتق والمعتق، فیکون علی التقدیر الاول عبثا، وعلی التقدیر الثانی کذبا.

وأمّا نحن فقد بینا بالدلیل ان قول هؤلاء فی هذا الموضع معنی لا تفسیر، وحینئذ یسقط الاستدلال به. التفسیر الکبیر: ۲۲۷/۲۹٫

جواب الأمینی عن الرازی:

وان تعجب فعجب ان یعزب عن الرازی اختلاف الاحوال فی المشتقات لزوما وتعدیه بحسب صیغها المختلفه. انّ اتّحاد المعنی او الترادف بین الالفاظ انما یقع فی جوهریات المعانی، لا عوارضها الحادثه من أنحاء الترکیب وتصاریف الألفاظ وصیغها، فالاختلاف الحاصل بین (المولی) و(الاولی) بلزوم مصاحبه الثانی للباء وتجرّد الأوّل منه إنّما حصل من ناحیه صیغه (أفعل) من هذه المادّه، کما أنّ مصاحبه (من) هی مقتضی تلک الصیغه مطلقاً.

اذن فمفاد (فلان أولی بفلان) و(فلان مولی فلان) واحد، حیث یراد به الاولی به من غیره، کما ان (افعل) بنفسه یستعمل مضافا إلی المثنی والجمع أو ضمیرهما بغیر أداه فیقال: زید أفضل الرجلین أو أفضلهما، وأفضل القوم او أفضلهم، ولا یستعمل کذلک اذا کان ما بعده مفرداً، فلا یقال: زید أفضل عمرو، وإنّما هو أفضل منه، ولا یرتاب عاقل فی اتحاد المعنی فی الجمیع، وهکذا الحال فی بقیه صیغ (افعل) کأعلم وأشجع وأحسن وأسمح وأجمل إلی نظائرها.

قال خالد بن عبداللّه الازهری فی باب التفضیل من کتابه التصریح: إنّ صحّه وقوع المرادف موقع مرادفه انما یکون اذالم یمنع من ذلک مانع، وهاهنا منع مانع، وهو الاستعمال، فان اسم التفضیل لا یصاحب من حروف الجر إلّا (من) خاصّه، وقد تحذف مع مجرورها للعلم بها نحو (والاخره خیر وابقی).

علی ان ما تشبث به الرازی یطرد فی غیر واحد من معانی المولی التی ذکرها هو وغیره، منها ما اختاره معنی للحدیث وهو (الناصر)، فلم یستعمل هو مولی دین اللّه مکان ناصره، ولا قال عیسی علی نبینا واله وعلیه السلام : من موالی الی اللّه؟ مکان قوله: (من انصاری الی اللّه) ، ولا قال الحواریون: نحن موالی اللّه؟ بدل قولهم: (نحن انصار اللّه).

ومنها الولی فیقال للمؤمن: هو ولی اللّه، ولم یرد من اللغه مولاه، ویقال: اللّه ولی المؤمنین ومولاهم، کما نص به الراغب فی مفرداته الغدیر ۳۵۱/۱، ط.الحدیثه: ۶۲۶/۱٫ إشکال الجرجانی علی الحدیث:

قال القاضی الشریف الجرجانی المتوفی ۸۱۶ فی شرح المواقف لعضد الدین الایجی المتوفی ۷۵۶:

فلا یمکن أن یتمسّک بها فی أنّ المولی بمعنی الأولی ( والمراد بالمولی ) هو (الناصر بدلیل آخر الحدیث) وهو قوله وال من والاه الخ.

(ولأن مفعل بمعنی أفعل لم یذکره أحد) من أئمّه العربیّه.

وقوله تعالی (ومأواکم النار هی مولاکم) أی مقرّکم وما إلیه مآلکم وعاقبتکم، ولهذا قال اللّه تعالی (وبئس المصیر) وقد قیل المراد ههنا أیضا الناصر فیکون مبالغه فی نفی النصره علی طریقه قولهم الجوع زاد من لا زاد له.

(و) الاستعمال أیضا یدل علی أن المولی لیس بمعنی الأولی ( لجواز ) أن یقال (هو أولی من کذا دون مولی من کذا و ) أن یقال ( أولی الرجلین أو الرجال دون مولی) الرجلین أو الرجال ( وإن سلم ) أن المولی بمعنی الأولی ( فأین الدلیل علی أنّ المراد الأولی بالتصرف والتدبیر بل ) یجوز أن یراد الأولی ( فی أمر من الأمور کما قال اللّه تعالی إن أولی الناس بإبراهیم للذین اتبعوه ) وأراد الأولویه فی الاتّباع والاختصاص به والقرب منه لا فی التصرف فیه (وتقول التلامذه نحن أولی بأستاذنا ویقول الأتباع نحن أولی بسلطاننا) ولا یریدون الأولویّه فی التصرف والتدبیر بل فی أمر ما والصحّه والاستفسار) إذ یجوز أن یقال فی أی شئ هو أولی فی نصرته أو محبته أو التصرف فیه ( و ) لصحّه (التقسیم) بأن یقال کون فلان أولی بزید أمّا فی نصرته وأمّا فی ضبط أمواله وأمّا فی تدبیره والتصرف فیه وحینئذ لا یدلّ الحدیث علی إمامته. شرح المواقف: ۳۶۱/۸٫

کلام التفتازانی سعد الدین والقوشجی:

قال التفتازانی المتوفی ۷۹۳، فی شرح المقاصد، والقوشجی علی بن محمد المتوفی ۸۷۹، فی مؤلّف کتاب شرح التصریف، المقاصد وشرحه. شرح المقاصد: ۲۷۳/۵٫ شرح التجرید ولفظهما واحد: شوارق الإلهام فی شرح التجرید: ۴۷۷٫

إنّ المولی قد یراد به المعتق والحلیف والجار وابن العم والناصر والأولی بالتصرف، قال اللّه تعالی: (ماواکم النار هی مولاکم)،ای اولی بکم، ذکره ابوعبیده، وقال النبی (ص) : “ایما امراه نکحت بغیر اذن مولاها…” ، ای الاولی بها والمالک لتدبیرامرها، ومثله فی الشعر کثیر.

وبالجمله: استعمال (المولی) بمعنی المتولی والمالک للامر والاولی بالتصرف شائع فی کلام العرب، منقول عن کثیر من ائمه اللغه، والمراد انه اسم لهذا المعنی، لا انه صفه بمنزله الاولی، لیعترض بانه لیس من صیغه افعل التفضیل وانه لایستعمل استعماله. انتهی.

الجواب عن شبهه التفتازانی:

أوّلاً: یمکن لنا أن لا نستدلّ بالحدیث المشتمل علی لفظ المولی، بل نستدلّ بالأحادیث الأخری التی جاءت بلفظ “الولی” و “الأمیر” ونحو ذلک من الألفاظ. کما فی:

الغدیر: ۱۸/۱ : عن براء بن عازب الأنصاری المتوفی ۷۲، فی مسند أحمد ج ۴ ص ۲۸۱ ، وسنن ابن ماجه ج ۱ ص ۲۸ و ۲۹ عن ابن جدعان عن عدی عنه قال : أقبلنا مع رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم فی حجته التی حج فنزل فی بعض الطریق فأمر بالصلاه جامعه فأخذ بید علی فقال : ألست أولی بالمؤمنین من أنفسهم ؟ قالوا : بلی ، قال : ألست أولی بکل مؤمن من نفسه ؟ قالوا : بلی . قال : فهذا ولی من أنا مولاه ، أللهم وال من والاه ، وعاد من عاداه .

وعن خصایص النسائی ص ۱۶ عن أبی إسحاق عنه ، وتاریخ الخطیب البغدادی ج ۱۴ ص ۲۳۶ ، وتفسیر الطبری ج ۳ ص ۴۲۸ ، وتهذیب الکمال فی أسماء الرجال

الغدیر: ۲۳/۱: أبو جنیده جندع بن عمرو بن مازن الأنصاری روی ابن الأثیر فی أسد الغابه ج ۱ ص ۳۰۸، قال : سمعت النبی صلی اللّه علیه وسلم یقول :… وقد انصرف من حجه الوداع فلما نزل غدیر خم قام فی الناس خطیبا وأخذ بید علی وقال : من کنت مولاه فهذا ولیه ، أللهم وال من والاه ، وعاد من عاداه.

الغدیر: ۳۰/۱: وفی الخصایص للنسائی ص ۱۵، عن زید بن أرقم قال : لما رجع النبی صلی اللّه علیه وسلم من حجه الوداع… ثم قال : إن اللّه مولای وأنا ولی کل مؤمن ثم إنه أخذ بید علی رضی اللّه عنه فقال : من کنت ولیه فهذا ولیه ، أللهم وال من والاه ، وعاد من عاداه ، فقلت لزید : سمعته من رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم ؟

الغدیر: ۳۳/۱: ورواه ابن طلحه الشافعی فی مطالب السئول ص ۱۶ نقلا عن الترمذی عن زید ، و الحافظ أبو بکر الهیثمی فی مجمع الزوائد ج ۹ ص ۱۰۴ من طریق أحمد والطبرانی والبزار بإسنادهم عن زید وفی ص ۱۶۳ ولفظه فی الثانیه ، فقال : من کنت أولی به من نفسه فعلی ولیه ، أللهم وال من والاه ، وعاد من عاداه.

الغدیر: ۳۶/۱: قال محمد بن إسماعیل الیمنی فی الروضه الندیه شرح التحفه العلویه بعد ذکر حدیث الغدیر بشتی طرقه : وذکر الخطبه بطولها الفقیه العلامه الحمید المحلی فی محاسن الأزهار بسنده إلی زید بن أرقم ، قال : أقبل النبی صلی اللّه علیه وسلم فی حجه الوداع حتی نزل بغدیر الجحفه بین مکه والمدینه ، ثم أخذ بید علی بن أبی طالب ورفعها ، فقال : من کنت ولیه فهذا ولیه ، أللهم وال من والاه ، وعاد من عاداه ، قالها ثلاثا.

ورواه بهذا اللفظ والتفصیل حرفیا الحافظ المغازلی الواسطی الشافعی فی المناقب

الغدیر: ۳۸/۱: وفی الخصایص ص ۴ بإسناده عن عبد الرحمن بن سابط عن سعد قال : کنت جالسا فتنقصوا ثم قال : من کان اللّه ورسوله ولیه فهذا ولیه ، أللهم وال من والاه ، وعاد من عاداه.

ورواه فی ص ۱۸ عن عامر بن سعد عنه ، وعن ابن عیینه عن عایشه بنت سعد عنه ، ورواه عبد اللّه بن أحمد بن حنبل کما فی العمده ص ۴۸ بالإسناد عن عبد اللّه بن الصقر سنه ۲۹۹ قال حدثنا یعقوب بن حمدان بن کاسب حدثنا سفیان عن ابن أبی نجیح عن أبیه ، وربیعه الجرشی عن سعد . وأخرج الحافظ الکبیر محمد بن ماجه فی السنن ج ۱ ص ۳۰٫

الغدیر: ۴۱/۱:وروی الحافظ الهیثمی فی مجمع الزواید ج ۹ ص ۱۰۷ من طریق البزار عن سعد أن رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم أخذ بید علی فقال : ألست أولی بالمؤمنین من أنفسهم ؟ من کنت ولیه فعلی ولیه ثم قال الهیثمی : رواه البزار ورجاله ثقات . الغدیر: ۵۱/۱، ۵۸/۱، ۹۲/۱، ۲۱۴/۱٫

الغدیر: ۲۱۵/۱: لا تحل إمره المؤمنین بعدی لأحد غیره . ثم رفعه إلی السماء حتی صارت رجله مع رکبه النبی صلی اللّه علیه وسلم وقال: معاشر الناس ؟ هذا أخی ووصیی وواعی علمی وخلیفتی علی من آمن بی وعلیّ.

شهاده علماء اللغه بمجئ مولی بمعنی أولی

وثانیاً: قد شهد عدّه من کبار علماء اللغه والتفسیر والأدب من أهل السنه علی مجئ “المولی” بمعنی “الأولی” قد ذکر منهم العلّامه الأمینی والمحقق المتتبّع السیّد المیلانی إثنان وأربعون رجلاً. من أراد فلیرجع نفحات الأزهار: ۱۳/۸٫ ونحن هنا أقوال عدّه کانوا أئمّه الناس فی اللغه والشعر والأدب،

فمنهم:

۱ – الکلبی محمد بن السائب المفسّر النسّابه، المتوفی ۱۴۶:

۲ – الزجاج، أبو إسحاق المتوفی، ۳۱۱٫

۳ – الفراء، یحیی بن زیاد المتوفی، ۲۰۷٫

۴ – وأبی عبیده، معمر بن المثنی اللغوی، المتوفی ۲۱۰٫

۵ – الأخفش أبو الحسن سعید بن مسعده النحوی المتوفی ۲۱۵٫

۶ – المبرد أبو العباس المتوفی ۲۸۵٫

أمّا قول الکلبی، والزجاج والفرّاء وأبی عبیده فهو ورد فی تفسیر الکبیر للفخر الرازی بتفسیر قوله تعالی : (هی مولاکم وبئس المصیر) مأواکم النار هی مولاکم وبئس المصیر . وفی لفظ المولی ههنا أقوال : الحدید: ۱۵٫

أحدها: قال ابن عباس : مولاکم أی مصیرکم . وتحقیقه : أن المولی موضع الولی وهو القرب ، فالمعنی : إن النار هی موضعکم الذی تقربون منه وتصلون إلیه . والثانی قال الکلبی : یعنی أولی بکم . وهو قول الزجاج والفرّاء وأبی عبیده . . . التفسیر الکبیر ۲۲۷/۲۹٫ وعن الکلبی فی تفسیر أبو حیّان، بتفسیر قوله تعالی (قل لن یصیبنا إلا ما کتب اللّه لنا هو مولانا وعلی اللّه فلیتوکل المؤمنون) التوبه : ۵۱ .

قال ما نصّه: هو مولانا . أی ناصرنا وحافظنا، قاله الجمهور .

وقال الکلبی: أولی بنا من أنفسنا فی الموت والحیاه، وقیل : مالکنا وسیّدنا، فلهذا یتصرّف کیف شاء فیجب الرضا بما یصدر من جهته . وقال: (ذلک بأن اللّه مولی الذین آمنوا وأن الکافرین لا مولی لهم) فهو مولانا الذی محمد: ۱۱٫ یتولّانا ویتولّاهم. البحر المحیط ۵۲/۵، لمحمد بن یوسف أبو حیان المتوفی ۶۵۴٫

ترجمه الکلبی محمد بن السائب:

أثنی علیه الحافظ ابن عدی بقوله : هو معروف بالتفسیر ولیس لأحد تفسیر أطول ولا أشبع منه، وبعده مقاتل، إلا أن الکلبی یفضل علی مقاتل، لما قیل فی مقاتل من المذاهب الردیّه، وحدّث عن الکلبی : شعبه والثوری وهشیم، والثقات، ورضوه فی التفسیر . . . . تذهیب التهذیب للذهبی : ترجمه الکلبی .

ترجمه الفراء:

قال ابن خلکان: أبو زکریّا یحیی بن زیاد بن عبد اللّه بن منظور الأسلمی، المعروف بالفراء ، الدیلمی الکوفی، کان أبرع الکوفیّین ، وأعلمهم بالنحو واللغه وفنون الأدب.

حکی عن أبی العباس ثعلب، أنّه قال : لولا الفراء لما کانت العربیّه ، لأنّه خلّصها وضبطها ، ولو لا الفراء لسقطت العربیّه ، لأنها کانت تتنازع ، ویدعیها کل من أراد ، ویتکلم الناس فیها علی مقادیر عقولهم وقرائحهم . فتذهب. وفیات الأعیان: ۲۲۵/۵٫

قال الیافعی : الإمام البارع النحوی ، یحیی بن زیاد الفراء الکوفی ، أجل أصحاب الکسائی ، کان رأساً فی النحو واللغه ، أبرع الکوفیین وأعلمهم بفنون الأدب … مرآه الجنان حوادث ۲۰۷٫

ترجمه الزجاج :

قال السمعانی: والمشهور بهذه النسبه أبو إسحاق إبراهیم بن السری بن سهل النحوی الزجاج ، صاحب کتاب معانی القرآن . کان من أهل الفضل والدین ، حسن الاعتقاد ، حمید المذهب ، وله مصنّفات حسان فی الأدب … الأنساب: ۱۵۶/۳، الزجاج . ترجمه أبی عبیده:

قال الذهبی: أبو عبیده معمر بن المثنی البصری ، اللغوی الحافظ ، صاحب التصانیف … قال الحافظ : لم یکن فی الأرض خارجیّ ولا جماعی، عالم بجمیع العلوم من أبی عبیده . وذکره ابن المبارک فصحّح روایاته. مات أبو عبیده سنه عشر ومائتین، وقیل سنه تسع. تذکره الحفاظ: ۳۷۱/۱٫

وقال السیوطی نقلا عن أبی الطیب اللغوی بعد ذکر الخلیل: وکان فی هذا العصر ثلاثه هم أئمه الناس فی اللغه والشعر وعلوم العرب ، لم یر قبلهم ولا بعدهم مثلهم ، عنهم أخذ جل ما فی أیدی الناس من هذا العلم بل کله ، وهم أبو زید، وأبو عبیده، والأصمعی ، وکلهم أخذوا عن أبی عمرو اللغه والنحو والشعر. خلاصه عبقات الأنوار۳۳/۸، نفحات الأزهار ۳۰/۸٫ نقلاً عن المزهر فی اللغه: ۲۴۹/۲٫

قول الأخفش فی معنی المولی:

وممّن نص علی مجئ ( المولی ) بمعنی ( الأولی ) : أبو الحسن سعید بن مسعده المجاشعی المعروف بالأخفش . . .

قال الفخر الرازی: إنّ أبا عبیده، وإن قال فی قوله تعالی (مأواکم النار هی مولاکم) معناه : هی أولی الحدید: ۱۵٫ بکم . وذکر هذا أیضا الأخفش والزجاج وعلی بن عیسی واستشهدوا ببیت لبید . … الغدیر: ۳۴۵/۱ عن نهایه العقول فی الکلام ودرایه الأصول – مخطوط .

ترجمه الأخفش

قال ابن خلکان : أبو الحسن سعید بن مسعده المجاشعی بالولاء النحوی البلخی المعروف بالأخفش الأوسط . أحد نحاه البصره . . . من أئمه العربیه ، وأخذ النحو عن سیبویه وکان أکبر منه ، وکان یقول : ما وضع سیبویه فی کتابه شیئا إلا وعرضه علی وکان یری أنه أعلم به منی وأنا الیوم أعلم به منه . . . وکانت وفاته سنه خمس عشره ومائتین ، وقیل سنه إحدی وعشرین ومائتین رحمه اللّه تعالی . .. وفیات الأعیان: ۱۲۲/۲٫ ۲ – الیافعی : وفیها الأخفش الأوسط إمام العربیه … مرآه الجنان حوادث ۲۱۵٫

قول المبرد فی معنی المولی:

أبو العباس المبرد وأما حکم أبی العباس محمد بن یزید المبرد المتوفی ۲۸۵ بمجئ (المولی) بمعنی ( الأولی ) فقد ذکره علم الهدی السید المرتضی رضی اللّه عنه حیث قال : قال أبو العباس بالمبرد فی کتابه المترجم عن صفات اللّه تعالی : أصل یا ولی أولی الذی هو أولی وأحق ، ومثله المولی. الشافی فی الإمامه: ۱۲۳٫

ترجمه المبرد:

أبو العباس محمد بن یزید الأزدی البصری المعروف بالمبرد.

وقد نصّ جلال الدین السیوطی علی وثاقته حیث قال : وکان فصیحاً بلیغاً مفوهاً ثقه أخباریّاً علّامه صاحب نوادر وظرافه. بغیه الوعاه: ۲۶۹/۱، وللمبرد ترجمه فی کثیر من کتب التاریخ والأدب مع المدح العظیم والثناء الجمیل : ۱ – وفیات الأعیان: ۳۱۴/۴ . ۲ – العبر فی خبر من غبر حوادث : ۲۸۵ . ۳ – تاریخ بغداد: ۳۸۰/۳ – ۳۸۷ . ۴ – مرآه الجنان حوادث : ۲۸۵ . ۵ – بغیه الوعاه ۱ / ۲۶۹ . ۶ – المنتظم فی تاریخ الأمم ۷ / ۹ – ۱۱ .

القرائن التی تعیّن کون المولی بمعنی أولی الأمر وثالثاً: نقول بأنّ للحدیث قرائن متّصله ومنفصله تنفی اراده غیر أولی الأمر من لفظ المولی فترفع الإبهام.

فإلیک البیان:

القرینه الأولی: قوله قبل حدیث الغدیر: “ألست أولی بکم من أنفسکم” قول رسول اللّه(ص) فی مقدمه الحدیث وهی : “ألست أولی بکم من أنفسکم quot. ذکر العلّامه الأمینی ۶۳ مصدراً لهذا الحدیث من طریق العامّه والیک بعضها:

فی طریق الحافظ عبد الرزاق عن معمر عن ابن جدعان عن عدی عن البراء، قال : خرجنا مع رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم حتی نزلنا غدیر خم بعث منادیاً ینادی فلمّا اجتمعنا قال : “ألست أولی بکم من أنفسکم ؟ قلنا : بلی یا رسول اللّه، قال : ألست أولی بکم من أمّهاتکم ؟ قلنا : بلی یا رسول اللّه، قال : ألست أولی بکم من آبائکم ؟ قلنا : بلی یا رسول اللّه، قال : ألست ؟ ألست ؟ ألست ؟ قلنا : بلی یا رسول اللّه، قال : من کنت مولاه فعلی مولاه أللهم وال من والاه، وعاد من عاداه، فقال عمر بن الخطاب : هنیئا لک یا بن أبی طالب أصبحت الیوم ولیّ کلّ مؤمن quot. السنن الکبری للنسائی: ۵/۱۳۲ ح ۸۴۷۳، مسند أحمد: ۲۸۱/۴ ح ۱۱، حدیث البراء عنه(ص) تاریخ الخطیب البغدادی ج ۱۴ ص ۲۳۶، وتفسیر الطبری ج ۳ ص ۴۲۸، تهذیب الکمال فی أسماء الرجال: ۲۰/۴۸۴ رقم ۴۰۸۹، الکشف والبیان للثعلبی: الورقه ۱۸۱ سوره المائده: الآیه ۶۷، الاستیعاب: القسم الثالث ۱۰۹۹ رقم ۱۸۵۵،الریاض النضره: ۳/۱۱۳، التفسیر الکبیر: ۴۹/۱۲، مصنّف ابن أبی شیبه: ۷۸/۱۲ ح ۱۲۱۶۷، البدایه والنهایه: ۲۲۹/۵ حوادث سنه ۱۰ه، و ۳۸۶/۷ حوادث سنه ۴۰ه.

وفی سنن ابن ماجه: فهذا ولی من أنا مولاه، أللهم وال من والاه، وعاد من عاداه. سنن ابن ماجه ج ۱ ص ۴۳٫

قال الأمینی: فلو کان صلی اللّه علیه وآله یرید فی کلامه غیر المعنی الذی صرّح به فی المقدمّه لعاد لفظه محلول العُری، مختزلاً بعضه عن بعض، وکان فی معزل عن البلاغه وهو أفصح البلغاء، وأبلغ من نطق بالضاد.

فلا مساغ فی الاذعان بارتباط أجزاء کلامه، وهو الحق فی کل قول یلفظه عن وحی یوحی، إلا أن نقول باتحاد المعنی فی المقدمه وذیها.

ویزیدک وضوحا وبیانا

قال سبط ابن الجوزی الحنفی بعد عدّ معان عشره للمولی: عاشرها الأولی، والمراد من الحدیث : الطاعه المخصوصه، فتعین الوجه العاشر وهو الأولی ومعناه : من کنت أولی به من نفسه فعلی أولی به.

ثمّ قال: قد صرّح بهذا المعنی الحافظ أبو الفرج یحیی بن سعید الثقفی الاصبهانی فی کتابه المسمی بمرج البحرین فإنه روی هذا الحدیث بإسناده إلی مشایخه وقال فیه : فأخذ رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم بید علی فقال : من کنت ولیه وأولی به من نفسه فعلی ولیه .

فعلم أن جمیع المعانی راجعه إلی الوجه العاشر، ودل علیه أیضا قوله علیه السلام : ألست أولی بالمؤمنین من أنفسهم، وهذا نص صریح فی إثبات إمامته وقبول طاعته .

وکذا قوله صلی اللّه علیه وسلم : وأدر الحق معه حیثما دار وکیف ما دار ، فیه دلیل علی أنه ما جری خلاف بین علی علیه السلام وبین أحد من الصحابه إلّا والحق مع علی علیه السلام ، وهذا بإجماع الأمّه. ألا تری أنّ العلماء إنّما استنبطوا أحکام البغاه من وقعه الجمل وصفّین . وقد أکثرت الشعراء فی یوم غدیر خم ، فقال حسان بن ثابت:

ینادیهم یوم الغدیر نبیهم بخم فأسمع بالرسول منادیا وقال : فمن مولاکم وولیکم فقالوا ولم یبدوا هناک التعامیاً إلهک مولانا وأنت ولیّنا ومالک منّا فی الولایه عاصیاً فقال له قم یا علی فإنّنی رضیتک من بعدی إماماً وهادیاً فمن کنت مولاه فهذا ولیّه فکونوا له أنصار صدق موالیاً هناک دعا اللهم وال ولیّه وکن للذی عادی علیّاً معادیاً ویروی أن النبی صلی اللّه علیه وسلم لما سمعه ینشد هذه الأبیات قال له : یا حسان، لا تزال مؤیّداً بروح القدس ما نصرتنا أو نافحت عنّا بلسانک .

وقال قیس بن سعد بن عباده الأنصاری ، وأنشدها بین یدی علی علیه السلام بصفّین :

قلت لما بغی العدو علینا حسبنا ربنا ونعم الوکیل وعلی إمامنا وإمام لسوانا به أتی التنزیل

یوم قال النبی من کنت مولاه فهذا مولاه خطب جلیل إنّ ما قاله النبی علی الأمّه حتم ما فیه قال وقیل وقال الکمیت :

نفی عن عینک الأرق الهجوعا وهما یمتری عنه الدموعا لدی الرحمن یشفع بالمثانی فکان له أبو حسن شفیعا ویوم الدوح دوح غدیر خم أبان له الولایه لوأطیعا ولکن الرجال تبایعوها فلم أر مثلها خطراً منیعا ولهذه الأبیات قصه عجیبه ، حدثنا بها شیخنا عمرو بن الصافی الموصلی رحمه اللّه تعالی قال : أنشد بعضهم هذه الأبیات وبات مفکّراً ، فرأی علیّاً علیه السلام فی المنام فقال له : أعد علیّ أبیات الکمیت ، فأنشده إیّاها حتی بلغ إلی قوله (خطراً منیعاً) فأنشده علی علیه السلام بیتاً آخر من قوله زیاده فیها:

فلم أر مثل ذاک الیوم یوماً ولم أر مثله حقّاً أضیعا فانتبه الرجل مذعوراً. وقال السید الحمیری:

یا بائع الدین بدنیاه لیس بهذا أمر اللّه من أین أبغضت علیّا الرضا وأحمد قد کان یرضاه من الذی أحمد من بینهم یوم غدیر الخم ناداه أقامه من بین أصحابه وهم حوالیه فسمّاه هذا علی بن أبی طالب مولی لمن قد کنت مولاه فوال من والاه یا ذا العلا وعاد من قد کان عاداه تذکره الخواص: ۲۰ وط. الحدیثه: ۲۸ – ۳۴٫ راجع: الغدیر: ۳۷۲/۱ (۶۵۳)، شرح إحقاق الحق: ۱۲/۲۱٫ فی نفحات الأزهار: هذا کلام سبط ابن الجوزی ، وقد وفی الحق حقه وأیده بأشعار الکمیت وقیس بن سعد والحمیری وغیرهم ، فما ذا بعد الحق إلا الضلال. نفحات الأزهار: ۱۹۶/۹٫

قال الأمینی: ونصّ ابن طلحه الشافعی فی مطالب السئول ص ۱۶ علی ذهاب طایفه إلی حمل اللفظ فی الحدیث علی الأولی. الغدیر: ۳۷۲/۱ (۶۵۳).

القرینه الثانیه: قوله(ص) “اللهمّ وال من والاه” وحدیث “لو تؤمّروا علیاً” ذیل الحدیث وهو قوله صلی اللّه علیه وآله : أللهم وال من والاه، وعاد من عاداه. فی جمله من طرقه بزیاده قوله : وانصر من نصره، واخذل من خذله. أو ما یؤدی مؤداه.

وهذه العباره لا تلتأم إلا مع معنی الأولویّه الملازمه للإمامه بوجوه:

أحدها: أنه صلی اللّه علیه وآله کان یعلم بطبع الحال أن تمامیّه أمر الخلافه والإمامه بتوفّر الأعوان وطاعه العمّال مع علمه بأنّ فی الملأ من یحسده ویحقده، وفی زمر المنافقین من یضمر له العداء لأوتار جاهلیّه، وقد کما ورد فی الکتاب العزیز قوله : أم یحسدون الناس علی ما آتاهم اللّه من فضله. أخرج ابن المغازلی فی المناقب: ۲۶۷ ح ۳۱۴، وابن أبی الحدید فی شرحه: ۲۲۰/۷ خطبه ۲۰۸، والحضرمی الشافعی فی الرشفه ص ۲۷ : إنّها نزلت فی علی وما خص به من العلم. أخبر صلی اللّه علیه وآله مجمل الحال بقوله: “إن تؤمّروا علیّاً ولا أراکم فاعلین تجدوه هادیاً مهدیّاً quot.

کما أخرج أحمد فی مسنده عن جعفر یعنی الفراء عن اسرائیل عن ابی اسحق عن زید بن یثیع عن علی رضی اللّه عنه قال قیل یارسول اللّه من یؤمّر بعدک قال ان تؤمروا أبا بکر رضی اللّه عنه تجدوه أمینا زاهدا فی الدنیا راغبا فی الآخره وان تؤمروا عمر رضی اللّه عنه تجدوه قویا أمینا لا یخاف فی اللّه لومه لائم وإن تؤمروا علیا رضی اللّه عنه ولا أراکم فاعلین تجدوه هادیا مهدیا یأخذ بکم الطریق المستقیم. مسند أحمد بن حنبل: ۱۰۹/۱، (۱۷۵/۱ ح ۸۶۱) تاریخ مدینه دمشق: ۴۲۱/۴۲، وأسد الغابه: ۳۱/۴، والإصابه: ۴۶۸/۴، والبدایه والنهایه لابن کثیر: ۳۹۷/۷، کنز العمال: ۷۹۹/۵، و۶۳۰/۱۱، عن حم ، حل – عن علی، وحلیه الأولیاء: ۶۴/۱ رقم ۴،

وفی روایه ابن حبان: “وإن تؤمّروا علیّاً ولا أظنّکم فاعلین تجدوه هادیاً مهدیّاً یسلک بکم الطریق quot. کتاب المجروحین: ۲۱۰/۲٫ وهکذا نقله الذهبی والحاکم الحسکانی میزان الاعتدال: ۳۶۳/۳٫ شواهد التنزیل: ۸۲/۱٫ وفی کنز العمال عن فضایل الصحابه لأبی نعیم: “إن تستخلفوا علیّا وما أراکم فاعلین تجدوه هادیا مهدیا یحملکم علی المحجّه البیضاء quot. کنز العمال: ۱۶۰/۶ (۶۳۰/۱۱ ح ۳۳۰۷۲) حلیه الألیاء: ۶۴/۱ رقم ۴، وفی فرائد السمطین: ۲۶۶/۱ ح ۲۰۷، الکفایه ص ۶۷ (۱۶۳).

وفی حدیث أبی نعیم فی الحلیه: عن حذیفه قال : قالوا : یا رسول اللّه ألا تستخلف علیا ؟ قال : “إن تولّوا علیّاً تجدوه هادیاً مهدیّاً یسلک بکم الطریق المستقیم quot. نقله فی کفایه الطالب وقال: هذا حدیث حسن عال. حلیه الأولیاء: ۶۴/۱ رقم ۴، ومناقب أمیر المؤمنین (ع) لمحمد بن سلیمان الکوفی: ۴۴۸/۱٫ کفایه الطالب ص ۱۶۳٫

وفی روایه الحاکم النیسابوری: “وان ولیتموها علیا فهاد مهتد یقیمکم علی صراط مستقیم quot. هذا حدیث صحیح علی شرط الشیخین ولم یخرجاه. المستدرک: ۱۴۲/۳٫

ولهذا یدعو(ص) لمن والاه ونصره، وعلی من عاداه وخذله، لیعلم الناس أن موالاته مجلبه لموالاه اللّه سبحانه، وأن عداؤه مدعاه لغضب اللّه، ومثل هذا الدعاء بلفظ العامّ لا یکون إلّا فیما کان المدعو له دعامه الدین، وإمام الأمّه.

ثانیها: إن هذا الدعاء بعمومه الأفرادی بالموصول، والأزمانی، والأحوالی بحذف المتعلق وعدم الاستثناء، تدل علی عصمه الإمام علیه السلام لإفادته وجوب موالاته ونصرته والانحیاز عن العداء له وخذلانه علی کل أحد فی کلّ حین وعلی کلّ حال. لأنّه لا تصدر منه معصیه، ولا یقول إلا الحق، ولا یعمل إلا به لأنه لو صدر منه شئ من المعصیه لوجب الانکار علیه، لعمله المنکر، وصاحب هذه الصفه یجب أن یکون إماما لقبح أن یأمه من هو دونه، وإذا کان إماما فهو أولی الناس منهم بأنفسهم.

القرینه الثالثه: وقوع الولایه فی سیاق الشهاده بالتوحید والرساله

قوله صلی اللّه علیه وآله، یا أیها الناس ؟ بم تشهدون ؟ قالوا : نشهد أن لا إله إلا اللّه، قال : ثم مه ؟ قالوا : وأن محمدا عبده ورسوله، قال : فمن ولیکم ؟ قالوا : اللّه ورسوله مولانا .

ثم ضرب بیده إلی عضد علی فأقامه فقال : من یکن اللّه ورسوله مولاه فإن هذا مولا.

فوقوع الولایه فی سیاق الشهاده بالتوحید والرساله وسردها وعقیب المولویه المطلقه للّه سبحانه ولرسوله من بعده لا یمکن إلا أن یراد بها معنی الإمامه الملازمه للأولویه علی الناس منهم بأنفسهم.

القرینه الرابعه: قوله(ص) عقیب الحدیث: “اللّه أکبر علی إکمال الدین” قوله صلی اللّه علیه وآله بعد بیان الولایه فی لفظ أبی سعید وجابر “اللّه أکبر علی إکمال الدین، وإتمام النعمه، الغدیر: ۱/ ۴۳ (۱۰۴) و ۲۳۲ (۴۵۰)، و ۲۳۳ (۴۵۲)، و۲۳۴ (۴۵۳)، و۲۳۷ (۴۵۷). ورضی الرب برسالتی، والولایه لعلی بن بعدی.

کما أخرجه الترمذی، وأحمد، والحاکم، والنسائی، وابن أبی شیبه والطبری، وکثیرون آخرون من الحفاظ بطرق صحیحه: قوله صلی اللّه علیه وآله “إنّ علیّاً منّی وأنا منه، وهو ولیّ کل مؤمن بعدی، وفی آخر : هو ولیکم سنن الترمذی: ۵۹۰/۵ ح ۳۷۱۲،مسند احمد: ۶/۴۸۹ ح ۲۲۵۰۳،المستدرک علی الصحیحین:۳/۱۴۴ ح ۴۶۵۲،السنن الکبری:۵/۴۵ ح ۸۱۴۶ کتاب المناقب، وفی خصائص امیر المؤمنین(ع): ص ۱۰۹ ح ۸۹، مصنف ابن ابی شیبه: ۱۲/۷۹ ح ۱۲۱۷۰٫ بعدی. وما أخرجه أبو نعیم فی حلیه الأولیاء ۱ ص ۸۶ وآخرون بإسناد صحیح من قوله صلی اللّه علیه وآله : من المستدرک علی الصحیحین: ۳/۱۳۹ ح ۴۶۴۲٫ سره أن یحیی حیاتی، ویموت مماتی، ویسکن جنه عدن غرسها ربی، فلیوال علیا من بعدی، ولیقتد بالأئمه من بعدی، فإنهم عترتی خلقوا من طینتی.

فأیّ معنی یکمل به الدین، ویتم النعمه، ویرضی الرب فی عداد الرساله غیر الإمامه التی بها تمام أمرها وکمال نشرها.

القرینه الخامسه: الإخبار بقرب موته بقوله: “کأنّی دعیت فأجبت” قوله صلی اللّه علیه وآله قبل بیان الولایه : “کأنّی دعیت فأجبت quot. أو : “أنه یوشک أن أدعی فأجیب quot.

وهو یعطینا علما بأنه صلی اللّه علیه وآله کان قد بقی من تبلیغه مهمه یحاذر أن یدرکه الأجل قبل الإشاده بها، ولم یذکر صلی اللّه علیه وآله بعد هذا الاهتمام إلا ولایه أمیر المؤمنین،ولیست تلک المهمه المنطبقه علی هذه الولایه إلا معنی الإمامه المصرح بها فی غیر واحد من الصحاح ؟ و لیس صاحبها إلا أولی الناس بأنفسهم ؟

القرینه السادسه: أمره بالتهنئه للرساله والولایه قوله صلی اللّه علیه وآله بعد بیان الولایه لعلی علیه السلام : “هنئونی هنئونی” کما فی روایه أبی سعید الخرکوشی النیسابوری المتوفی ۴۰۷ فی شرف المصطفی بإسناده عن أبی سعید الخدری ثم قال النبی صلی اللّه علیه وسلم هنئونی هنئونی إن اللّه تعالی خصنی بالنبوه وخص أهل بیتی بالإمامه فلقی عمر بن الخطاب أمیر المؤمنین فقال : طوبی لک یا أبا الحسن أصبحت مولای ومولی کل مؤمن ومؤمنه .

وفی روایه مردویه الاصبهانی المتوفی ۴۱۶ فی تفسیره عن أبی سعید الخدری وفیه : فلقی علیا علیه السلام عمر بن الخطاب بعد ذلک فقال : هنیئا لک یا بن أبی طالب ؟ أصبحت وأمسیت مولای ومولی کل مؤمن ومؤمنه.

وفی روایه الثعلبی المتوفی ۴۲۷ فی تفسیره: … فلقیه عمر فقال : هنیئا لک یا بن أبی طالب ؟ أصبحت مولی کل مؤمن ومؤمنه. الغدیر: ۲۷۴/۱ (۵۱۳).

قد ذکر العلّامه الأمینی قضیّه تهنئه الشیخین عن ۶۰ مصدراً من مصادر أهل السنّه بمسانید صحاح الغدیر: ۲۸۳-۲۷۲/۱، (۵۲۷-۵۱۰). برجال ثقات تنتهی إلی غیر واحد من الصحابه.

کما روی الطبری محمد بن جریر فی کتاب ( الولایه ) بإسناده عن زید ابن أرقم عن رسول اللّه(ص) أنّه قال:

وسلّموا علی علیّ بإمره المؤمنین، وقولوا : الحمد للّه الذی هدانا لهذا وما کنا لنهتدی لولا أن هدانا اللّه، فإن اللّه یعلم کل صوت وخائنه کل نفس فمن نکث فإنما ینکث علی نفسه ومن أوفی بما عاهد علیه اللّه فسیؤتیه أجرا عظیما، قولوا ما یرضی اللّه عنکم فإن تکفروا فإن اللّه غنی عنکم .

قال زید بن أرقم : فعند ذلک بادر الناس بقولهم : نعم سمعنا وأطعنا علی أمر اللّه و رسوله بقلوبنا، وکان أوّل من صافق النبی صلی اللّه علیه وآله وعلیا : أبو بکر وعمر وعثمان وطلحه والزبیر وباقی المهاجرین والأنصار وباقی الناس إلی أن صلی الظهرین فی وقت واحد وامتد ذلک إلی أن صلی العشائین فی وقت واحد وأوصلوا البیعه والمصافقه ثلاثا.

ورواه أحمد بن محمد الطبری الشهیر بالخلیلی فی کتاب (مناقب علی بن أبی طالب ) المؤلّف سنه ۴۱۱ بالقاهره، وقال المولوی ولی اللّه اللکهنوی فی مرآت المؤمنین:۴۱٫٫٫ و کان یهنأ أمیر المؤمنین کل صحابی لاقاه .

وقال المؤرخ ابن خاوند شاه المتوفی ۹۰۳ فی “روضه الصفا:۵۴۱/۲” ثم جلس رسول اللّه فی خیمه تخص به وأمر أمیر المؤمنین علیا علیه السلام أن یجلس فی خیمه أخری وأمر إطباق الناس بأن یهنئوا علیا فی خیمته، ولما فرغ الناس عن التهنئه له أمر رسول اللّه أمهات المؤمنین بأن یسرن إلیه ویهنئنه ففعلن. راجع الغدیر: ۲۷۰/۱ (۵۰۸).

فصریح العباره هو الإمامه المخصوصه بأهل بیته الذین سیدهم والمقدم فیهم هو أمیر المؤمنین علیه السلام وکان هو المراد فی الوقت الحاضر .

القرینه السابعه: قوله(ص) “فلیبلّغ الشاهد الغایب quot.

قوله صلی اللّه علیه وآله بعد بیان الولایه : فلیبلّغ الشاهد الغایب. راجع: الغدیر: ۳۳/۱ (۸۳) عن مطالب السئول: ۱۶ نقلا عن الترمذی مجمع الزوائد ج ۹ ص ۱۰۴ وص ۱۶۳ مسند أحمد: ۵۰۱/۵ ح ۱۸۸۳۸، المعجم الکبیر للطبرانی: ۱۶۶/۵ ح ۴۹۷۱٫ والغدیر: ۱۶۰/۱ (۳۲۷) فی قضیّه مناشده أمیر المؤمنین(ع) یوم الشوری عن المناقب ص ۲۱۷ (۳۱۳ ح ۳۱۴ فرائد السمطین: ۳۱۹/۱ ح ۲۵۱، الدرّ النظیم: ۱۱۶/۱ لابن حاتم الشامی والغدیر: ۱۹۹/۱ (۴۰۰) فی قضیّه مناشده الإمام الحسن ۷ عن کتاب سلیم بن قیس: ۷۸۸/۲ ح ۲۶٫

وتلک المهمه التی تؤکد فی تبلیغ الغائبین لا تساوق إلا معنی الأولی من معانی المولی دون المحبه والنصره.

القرینه الثامنه نزول العذاب علی الحارث بن النعمان أخرج الثعلبی فی تفسیره (الکشف والبیان) بسندین معتبرین انّ رسول اللّه(ص) لما کان بغدیر خم نادی الناس فاجتمعوا فأخذ بید علی فقال: من کنت مولاه فعلی مولاه . فشاع ذلک وطار فی البلاد فبلغ ذلک الحارث بن النعمان الفهری فأتی رسول اللّه(ص) ناقره له، حتّی أتی الأبطح، فنزل عن ناقته فأناخها . فقال: یا محمد ؟ أمرتنا عن اللّه أن نشهد أن لااله الّا اللّه وأنّک رسول اللّه فقبلناه، وأمرتنا أن نصلّی خمساً فقبلناه منک، وأمرتنا بالزکاه فقبلنا وامرتنا ان نصوم شهرا فقبلنا، وأمرتنا بالحجّ فقبلنا ثمّ لم ترض بهذا حتّی رفعت بضبعی ابن عمّک ففضّلته علینا وقلت: من کنت مولاه فعلیّ مولاه. فهذا شی منک أم من اللّه عز وجل؟ فقال: والّذی لا اله الّا هو، انّ هذا من اللّه . فولّی الحارث بن النعمان یرید راحلته وهو یقول: الّلهم ؟ ان کان ما یقول محمد حقّاً فأمطر علینا حجاره من السماء أو اتنا بعذاب ألیم . فما وصل الیها حتّی رماه اللّه تعالی بحجر فسقط علی هامّته وخرج من دُبُره وقتله، وأنزل اللّه عزوجل: (سأل سائل بعذاب واقع للکافرین لیس له دافع). السیره الحلبیّه لعلیّ بن برهان الدین الحلبی الشافعی ج ۲۷۵/۳ ط البهیه بمصر سنه ۱۳۲۰ ه، الفصول المهمه لابن الصباغ المالکی ص ۲۵، تذکره الخواص للسبط بن الجوزی الحنفی ص ۳۰، تفسیر أبی السعود بهامش تفسیر الرازی ج/۸ ۲۹۲ ط دار الطباعه العامره بمصر، تفسیر القرطبی ج ۲۷۸/۱۸، شواهد التنزیل للحاکم الحسکانی الحنفی ج ۲۸۶/۲ حدیث: ۱۰۳۱۱۰۳۰ و۱۰۳۳ و۱۰۳۴، فرائد السمطین للحموینی ج ۸۲/۱ . نظم درر السمظین للزرندی الحنفی ص ۹۳، نور الابصار للشبلنجی ص ۷۱ ط السعیدیه وص ۷۱ ط العثمانیه بمصر، ینابیع الموده للقندوزی الحنفی ص ۳۲۸ ط الحیدریه وص ۲۷۴ ط اسلامبول، وراجع: الغدیر ج ۲۳۹/۱ – ۲۶۷ تعلیقات المراجعات ۲۰۹٫

القرینه التاسعه: اصابه دعوه أمیر المؤمنین(ع) لمن کتم حدیث الغدیر ثبت أنّ عدّه من الذین سمعوا الحدیث عن النبی(ص) قد کتموا حین ناشدهم علی بن أبی طالب(ع) ودعا علیهم وأصاب ذلک الدعوه.

۱ – کأنس بن مالک. کان بوجهه برص ذکر قوم أنّ علیاً رضی اللّه عنه سأله عن قول رسول اللّه(ص) أللهمّ وال من والاه وعاد من عاداه. فقال: کبرت سنّی ونسیت. فقال علی: ان کنت کاذباً فضربک اللّه بیضاء لا تواریها العمامه. المعارف لابن قتیبه ص ۱۹۴ و۳۹۱، شرح نهج البلاغه لابن أبی الحدید ج ۳۶۲/۱ وج ۳۸۸/۴ بمصر قدیم وج ۷۴/۴ وج ۲۱۷/۱۹ ط مصر بتحقیق محمد ابوالفضل برقم ۳۱۷ فیه: روی عثمان بن مطرف انّ رجلاً سأل أنس بن مالک فی آخر عمره عن علی بن أبی طالب؟ فقال انّی آلیت أن لا أکتم حدیثاً سألت عنه فی علیّ بعد یوم الرحبه ذاک رأس المتّقین یوم القیامه سمعته واللّه من نبیّکم، عبقات الأنوار (حدیث الثقلین) ج ۳۰۹/۲٫

۲ – البراء بن عازب. فقد عمی لمّا کتم حدیث الغدیر. احقاق الحق ج ۶ عن: أرجح المطالب لعبید اللّه الامر تسری الشافعی ص ۵۸۰ ط لاهور، الأربعین حدیثاً للهروی مخطوط، أنساب الاشراف للبلاذری ج ۱ کما فی البحار ج ۳۷ ص ۱۹۷ ط جدید، عبقات الانوار (حدیث الثقلین) ج ۳۱۲/۲ والغدیر: ۱۹۳/۱، الطبعه الحدیثه: ۳۸۹/۱٫

۳ – زیدن بن أرقم: کتم الحدیث فأصابه العمی. مناقب علی بن أبی طالب لابن المغازلی الشافعی ص ۲۳ ح ۳۳ ط ۱ طهران، شرح نهج البلاغه لابن أبی الحدید ج ۱ ص ۳۶۲ ط ۱ بمصر وج ۴ ص ۷۴ ط مصر بتحقیق محمد ابوالفضل، السیره الحلبیه ج ۳۳۷/۳، عبقات الانوار (حدیث الثقلین) ج ۳۱۲/۲٫

۴ – جریر بن عبد اللّه البجلی: رجع اعرابیّاً بعد أن دعی علیه أمیرالمؤمنین علیه السلام. انساب الاشراف للبلاذری ج ۱۵۶/۲، عبقات الانوار (حدیث الثقلین) ج ۳۱۳/۲٫

وذکر الامینی ممّن کتم الحدیث فأصابه دعوه أمیر المؤمنین(ع): عبد الرحمن بن مدلج ویزید بن ودیعه.

القرینه العاشره: المناشده بحدیث الغدیر

مناشده أمیرالمؤمنین(ع) فی الرُحْبَه بروایه عبد الرحمن بن أبی لیلی:

قال: “شهدت علیّاً فی الرحبه ینشد الناس، فیقول: انشد اللّه من سمع رسول اللّه(ص) یقول: یوم غدیر خم: من کنت مولاه فعلی مولاه، لمّا قام فشهد، (و لا یقم الّا من قدر رآه).

قال عبد الرحمن: فقام اثنا عشر بدریّاً کأنّی أنظر إلی أحدهم فقالوا: نشهد انّا سمعنا رسول اللّه(ص)، یقول یوم غدیر خم: ألست أولی بالمؤمنین من أنفسهم، وأزواجی امّهاتم؟ فقلنا: بلی یا رسول اللّه. قال: فمن کنت مولاه فعلیّ مولاه، الّلهم وال من والاه وعاد من عاداه quot. إلی أن قال فقام الّا ثلاثه لم یقوموا فدعا علی فأصابتهم دعوته. مسند احمد بن حنبل ج ۱ ص ۱۱۹ ط المیمنیه بمصر وج ۱۹۹/۲ ح ۹۶۱ بسند صحیح ط دار المعارف بمصر، ترجمه الإمام علی بن أبی طالب من تاریخ دمشق لابن عساکر الشافعی ج ۱۱/۲ ح ۵۰۶، کنز العمال ج ۱۵۱/۱۵ ح ۴۳۰ ط ۲، وقریب منه فی: فرائد السمطین ج ۶۹/۱٫

وهذه المناشده بروایه أبی الطفیل. راجع: مسند احمد بن حنبل، ج ۴ ص ۳۷۰، بسند صحیح ط المیمنیه بمصر، تاریخ دمشق ترجمه الإمام علیّ بن ابیطالب(ع) لابن عساکر الشافعی ج ۲، ص ۷، ح ۵۰۳، مجمع الزوائد للهیثمی الشافعی ج ۹، ص ۱۰۴، وصحّحه، کفایه الطالب للکنجی الشافعی ص ۵۶ ط الحیدریه وص ۱۴ ط الغری، خصائص النسائی الشافعی ص ۱۰۰ ط الحیدریه وص ۴۰ ط بیروت، الغدیر عن الریاض النضره ج ۲ ص ۱۶۹، والبدخشی فی نزل الابرار ص ۲۰، البدایه والنهایه لابن کثیر الشافعی ج ۵ ص ۲۱۱٫ راجع: تعلیقه المراجعات: ۱۸۵٫ فقد روی الامینی هذه المناشده عن أربع أصحاب وأربعه عشراً تابعیّاً. الغدیرج ۱، ۱۶۶٫

احتجاج فاطمه الزهراء (س) بنت رسول اللّه(ص)بحدیث الغدیر:

قالت: أنسیتم قول رسول اللّه(ص) یوم غدیر خمّ من کنت مولاه فعلیّ مولاه وقوله(ص) أنت منّی بمنزله هارون من موسی ۸٫ الضوء اللامع للسخاوی ج ۹ ص ۲۵۶ والبدر الطالع للشوکانی ج ۲ ص ۲۹۷ أسنی المطالب فی مناقب علیّ بن أبی طالب کما فی الغدیر: ۱۹۷/۱٫

فقد ذکر العلامه الامینی مناشده أمیر المومنین(ع) بحدیث الغدیر: ۱ – یوم الشوری. ۲ – مناشدته ایّام عثمان. ۳ – مناشدته یوم الرحبه فی الکوفه. ۴ – مناشدته یوم الجمل. ۵ – حدیث الرکبان فی الکوفه. ۶- مناشدته یوم صفّین . ۷ – احتجاج فاطمه الزهراء بنت رسول اللّه(ص) بحدیث الغدیر. ۸ – احتجاج الإمام الحسن (ع). ۹ – مناشده الإمام الحسین علیه السلام. ۱۰ – احتجاج عبداللّه بن جعفر، بحدیث الغدیر علی معاویه. ۱۱ – احتجاج برد، علی عمرو بن العاص بحدیث الغدیر. ۱۲ – احتجاج عمرو بن العاص، بحدیث الغدیر علی معاویه.۱۳ – احتجاج عمّار بن یاسر، یوم صفّین.۱۴ – احتجاج الاصبغ بن نباته، فی مجلس معاویه. ۱۵ – مناشده شابّ، أبا هریره بحدیث الغدیر فی الکوفه. ۱۶ – مناشده رجل، زید بن أرقم بحدیث الغدیر. ۱۷ – مناشده رجل عراقی، جابر بن عبداللّه الأنصاری . ۱۸ – احتجاج قیس بن عباده بحدیث الغدیر علی معاویه. ۱۹ – احتجاج دارمیه الحجونیّه، علی معاویه. ۲۰ – احتجاج عمرو الاودی، علی مناوئی أمیر المومنین علیه السلام.۲۱ – احتجاج عمر بن عبدالعزیز. ۲۲- احتجاج المأمون علی الفقهاء بحدیث الغدیر. راجع الغدیر، ج ۱ ص ۱۵۹ و۲۱۲ .

الشبهه الرابعه: لما ذا لم یبایع الناس علیّاً(ع) ؟

 

شبهه ابن روزبهان فی عدم بیعه الصحابه لعلی علیه السلام:

قال الفضل بن روزبهان رادّاً علی الحلّی أما ما ذکر من إجماع المفسّرین علی أنّ الآیه نزلت فی علی والمراد قوله تعالی وبلغ ما انزل الیک. فهو باطل فإنّ المفسّرین لم یجمعوا علی هذا ، وأما ما روی من أن رسول اللّه ( ص ) ذکره یوم غدیر خم أخذ بید علی وقال : ألست أولی ، فقد ثبت هذا فی الصحاح، وقد ذکرنا سرّ هذا فی ترجمه کتاب کشف الغمّه فی معرفه الأئمّه.

ومجمله : أن واقعه غدیر خم کان فی مرجع رسول اللّه ( ص ) عامّ حجّه الوداع وغدیر خمّ محل افتراق قبایل العرب وکان النبی ( ص ) یعلم أنّه آخر عمره، وأنّه لا یجتمع العرب بعد هذا عنده مثل هذا الاجتماع ، فأراد أن یوصی العرب بحفظ محبّه أهل بیته وقبیلته ، ولا شکّ أنّ علیّاً ( ع ) کان بعد رسول اللّه ( ص ) سیّد بنی هاشم وأکبر أهل البیت فذکر فضائله وساواه بنفسه فی وجوب الولایه والنصره والمحبّه معه ، لیأخذه العرب سیدا ویعرفوا فضله وکماله ،

ولینصف المنصف من نفسه لو کان یوم غدیر خم صرح رسول اللّه ( ص ) بخلافه علی نصّاً جلیّاً لا یحتمل خلاف المقصود، ألا تری العرب مع جلافتهم وکفرهم بعد رسول اللّه ( ص ) وجعلهم الأنبیاء فیهم مثل مسیلمه الکذاب وسَجاح وطلیحه کانوا یسکتون علی خلافه أبی بکر وکانوا لا یتکلمون بنِباس فی أمر خلافه رجل تنبأ بأرض نجد وقد وضع عن قومه الصلاه وأحلّ لهماالخمر والزنا وقتل فی غزوه الیمامه سنه ۱۲ ه وله ۱۵۰ سنه. هی امرأه تنبّأت. هو طلیحه بن خویلد بن نوفل کان ممّن شهد الخندق وأسلم سنه ۹ ه ثمّ ارتدّ وادّعی النبوّه فی عهد أبی بکر وله وقائع کثیره مع المسلمین ثمّ خذله اللّه تعالی وهرب حتّی لحق بأعمال دمشق ثمّ أسلم وقدم مکّه معتمراً ثمّ خرج إلی الشام مجاهداً وشهد الیرموک وشهد بعض حروب الفرس وقتل بنهاوند سنه ۲۱ ه. أقل کلام. علی ( ع ) مع أنّ رسول اللّه ( ص ) نصّ علی المنبر بمحضر جمیع قبائل العرب : إن أنصف المتأمل العاقل علم أنه لا نص هناک. شرح إحقاق الحق: ۴۸۲/۲، دلائل الصدق: ۳۱۶/۴٫

اجیب بامور:

۱ – لم یکن اجماع فی البین وقد صرّح جمع من علماء السنّه بأنّ بیعه أبی بکر لم تکن بإجماع من فی المدینه فضلاً عن إجماع الأمّه؛ فعلی هذا اختلفوا فی أنّ الحکومه تنعقد ببیعه الواحد؟ أوالإثنین؟ أوالخمسه؟ أوبعهد السابق.

وقال الماوردی (ت ۴۵۰) وأبو یعلی ۴۵۸) فی الأحکام السلطانیّه: اختلف العلماء فی عدد من تنعقد به الإمامه منهم علی مذاهب شتّی ، فقالت طائفه : لا تنعقد إلا بجمهور أهل العقد والحلّ من کلّ بلد ، لیکون الرضا به عامّاً ، والتسلیم لإمامته إجماعاً، وهذا مذهب مدفوع ببیعه أبی بکر رضی اللّه عنه علی الخلافه باختیار من حضرها ، ولم ینتظر ببیعته قدوم غائب عنها. الأحکام السلطانیّه: ۳۳٫ لأبی الحسن الماوردی من وجوه فقهاء الشافعیّه. والاحکام السلطانیّه لأبی یعلی محمد بن الحسن الفراء الحنبلی: ۱۱۷٫

وقالت طائفه اخری: أقل من تنعقد به منهم الامامه خمسه، یجتمعون علی عقدها أو یعقدها أحدهم برضا الأربعه استدلالاً بأمرین:

أحدهما: أنّ بیعه أبی بکر انعقدت بخمسه اجتمعوا علیها ثمّ تابعهم الناس فیها وهم: عمر بن الخطّاب، وأبو عبیده بن الجرّاح، واُسید بن حضیر، وبشیر بن سعد، وسالم مولی أبی حذیفه.

والثانی: أنّ عمر (رض) جعل الشوری فی ستّه لیعقد لأحدهم برضا الخمسه وهذا قول أکثر الفقهاء والمتکلّمین من أهل البصره.

وقال آخرون من أهل الکوفه: تنعقد بثلاثه یتولاها أحدهم برضا الإثنین لیکونوا حاکماً وشاهدین، کما یصحّ عقد النکاح بولیّ وشاهدین.

وقال طائفه اخری: تنعقد بواحد؛ لأنّ العباس قال لعلی رضوان اللّه علیهما اُمدد یدک ابایعک فیقول الناس عمّ رسول اللّه(ص) بایع ابن عمّه فلا یختلف علیک اثنان ولأنّه حکم وحکم واحد نافذ. الأحکام السلطانیّه للماوردی: ۷۹٫

وقال الجوینی المعروف بإمام الحرمین (ت ۴۷۸) : اعلموا أنّه لا یشترط فی عقد الإمامه الإجماع ، بل تنعقد الإمامه وإن لم تجمع الأمّه علی عقدها ، والدلیل علیه أنّ الإمامه لمّا عقدت لأبی بکر ابتدر لإمضاء أحکام المسلمین ، ولم یتأن لانتشار الأخبار إلی من نأی من الصحابه فی الأقطار ، ولم ینکر منکر . فإذا لم یشترط الإجماع فی عقد الإمامه لم یثبت عدد معدود ولا حد محدود ، فالوجه الحکم بأن الإمامه تنعقد بعقد واحد من أهل الحل والعقد. کتاب الإلهیّات: ۵۲۳/۲٫

قال عضد الدین الإیجی (ت ۷۵۶) فی المواقف : وإذا ثبت حصول الإمامه بالاختیار والبیعه ، فاعلم أنّ ذلک لا یفتقر إلی الإجماع ، إذ لم یقم علیه دلیل من العقل أو السمع ، بل الواحد والإثنان من أهل الحلّ والعقد کاف ، لعلمنا أنّ الصحابه مع صلابتهم فی الدین اکتفوا بذلک، کعقد عمر لأبی بکر ، وعقد عبد الرحمن بن عوف لعثمان ، ولم یشترطوا اجتماع من فی المدینه فضلاً عن اجتماع الأمّه. هذا ولم ینکر علیه أحد ، وعلیه انطوت الأعصار إلی وقتنا هذا. المواقف فی علم الکلام ط مصر ۱۳۲۵ه: ۸/ ۳۵۱٫

قال الإمام ابن العربی (ت ۵۴۳): لا یلزم فی عقد البیعه للامام أن تکون من جمیع الأنام بل یکفی لعقد ذلک إثنان أو واحد. شرح سنن الترمذی: ۲۲۹/۱۳٫

قال القرطبی (ت ۶۷۱) فإن عقدها واحد من أهل الحلّ والعقد فذلک ثابت ویلزم الغیر فعله خلافاً لبعض الناس حیث قال: لا ینعقد إلّا بجماعه من أهل الحلّ والعقد ودلیلنا أنّ عمر (رض) عقد البیعه لأبی بکر ولم ینکر أحد من الصحابه ذلک فوجب أن یفتقر إلی عدد یعقدونه کسائر العقود. جامع أحکام القرآن: ۲۶۹/۱، ۲۷۲٫

ونقل أبو یعلی الفرّاء الحنبلی: قول بعضهم إنّها تثبت بالقهر والغلبه ولا یفتقر إلی العقد ومن غلب علیهم بالسیف حتّی صار خلیفه، وسمیّ أمیر المؤمنین، فلا یحلّ لأحد یؤمن باللّه والیوم الآخر أن یبیت ولا یراه إماماً، برّاً کان أو فاجراً، فهو أمیر المؤمنین … وقال: فی الإمام یخرج علیه من یطلب الملک فیکون عم هذا قوم ومع هذا قوم (تکون الجمعه مع من غلب) واحتجّ بأنّ ابن عمر صلّی بأهل المدینه فی زمن الحرّه وقال: نحن مع من غلب الأحکام السلطانیّه: ۱۱۷٫ قال المولی محمد صالح المازندرانی: یسندون أصلهم وهو خلافه الأول إلی إجماع ما کان إلا بعض من فی المدینه فی ذلک الزمان مسندا إلی قیاس بصلاه خلفه برضی عنه ( صلی اللّه علیه وآله) وأنه أمر أخروی والإمامه أمر دنیوی فیرضی له أیضا مع أنهم صرحوا فی بابها بأنها ریاسه عامه فی الدین والدنیا مع تجویزهم الصلاه خلف کل فاسق وفاجر ویترکون ما نقلوه من النصوص بسبب ذلک مع نقلهم أن علیا ( علیه السلام ) ما بایع إلا بعد فوت فاطمه ( علیها السلام ) وبالجمله من تفکر فیما قالوا فقط من غیر شئ آخر مذکور فی طرقنا لجزم إما بجنونهم أو قله مبالاتهم أو غفلتهم. شرح أصول الکافی ج ۱۲ ص ۴۱۱٫

۲ – تخلّف عامّه المهاجرین وجلّ الأنصار عن بیعه أبی بکر قال الزبیر بن بکار: وکان عامّه المهاجرین وجلّ الأنصار لا یشکّون أنّ علیّاً هو صاحب الأمر بعد رسول اللّه(ص) . الأخبار الموفّقیات لابن بکار (ت ۲۷۲): ۵۸۰، ومثله فی تاریخ الیعقوبی: ۱۰۳/۲٫

وغضب رجال من المهاجرین فی ببیعه أبی بکر منهم علی بن أبی طالب والزبیر فدخلا بیت فاطمه ومعهما السلاح لقد اجتمعوا علی أن یبایعوا علیّاً. تاریخ الخمیس لدیار بکری: ۱۶۹/۲ الریاض النضره: ۲۱۸/۱ وشرح المعتزلی: ۱۳۲/۱٫ شرح المعتزلی: ۱۳۴/۱ ابن شحنه بهامش الکامل: ۱۱۳/۱۱٫

وذکر الواقدی أن زیدبن أرقم قال – عقیب بیعه السقیفه لعبد الرحمن بن عوف – : یا ابن عوف ! لولا أن علی بن أبی طالب وغیره من بنی هاشم اشتغلوا بدفن النبی ( صلی اللّه علیه وآله وسلم ) وبحزنهم علیه فجلسوا فی منازلهم ما طمع فیها من طمع ! !. کتاب الرده للواقدی : ۴۵ ، الفتوح لأحمدبن أعثم الکوفی : ۱ / ۱۲٫

وفی تاریخ الیعقوبی: وتخلّف عن بیعه أبی بکر قوم من المهاجرین والأنصار ، ومالوا مع علی بن أبی طالب ، منهم : العباس بن عبد المطلب ، والفضل بن العباس ، والزبیر بن العوام بن العاص ، وخالد بن سعید ، والمقداد بن عمرو ، وسلمان الفارسی ، وأبو ذر الغفاری ، وعمار بن یاسر ، والبراء بن عازب ، وأبی بن کعب. تاریخ الیعقوبی: ۱۲۴/۲٫

وتخلّف أیضاً: عتبه بن أبی لهب، سعد بن أبی وقاص، سعد بن عباده، طلحه بن عبید اللّه، خزیمه بن ثابت، فروه بن محمد، خالد بن سعید بن العاص، وجماعه من بنی هاشم. من حیاه عمر بن الخطاب نقلاً عن تاریخ الطبری: ۲۲/۲، مروج الذهب: ۳۰۱/۲، شرح المعتزلی: ۱۳۱/۱، العقد الفرید: ۲۵۶/۴، الکامل فی التاریخ: ۳۲۵/۲ السیره الحلبیّه: ۳۵۶/۳، وأسد الغابه: ۲۲۲/۳٫

ذکر تخلف عامّه بنی هاشم ابن الأثیر فی أسد الغابه، وفی الکامل فی التاریخ. وقال المسعودی : ولم أسد الغابه: ۳۲۹/۳، والکامل فی التاریخ: ۲/ ۳۲۵ ، ۳۳۱٫ یبایعه أحد من بنی هاشم حتی ماتت فاطمه رضی اللّه عنها. وکذا ذکره الحلبی فی السیره الحلبیه. مروج الذهب: ۳۰۱/۲٫ السیر الحلبیه: ۴۸۴/۳ ، إلّا أنّه ذکر العباس ، وقال : وجمع من بنی هاشم.

وقال ابن الأثیر: وتخلّف عن بیعته علی وبنو هاشم والزیبر ابن العوام وخالد بن سعید بن العاص وسعد بن عباده الانصاری ثم ان الجمیع بایعوا بعد موت فاطمه بنت رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم الا سعد بن عباده فانه لم یبایع أحدا الی ان مات وکانت بیعتهم بعد سته أشهر علی القول الصحیح وقیل غیر ذلک. أسد الغابه: ۲۲۲/۳٫

قال الأمینی: ولما تم الأمر له ببیعه اثنین فحسب : عمر وأبی عبیده . أو : ببیعه أربع : هما مع أسید وبشر . أو بخمسه : هم مع سالم مولی أبی حذیفه کما یأتی تفصیله . ولما تخلف عن بیعته رؤس المهاجرین والأنصار : علی وابناه السبطان . والعباس وبنوه فی بنی هاشم . وسعد بن عباده وولده وأسرته . والحباب بن المنذر وتابعوه . والزبیر وطلحه . وسلمان . وعمار . وأبو ذر . والمقداد . وخالد بن سعید . وسعد بن أبی وقاص . وعتبه بن أبی لهب . والبراء بن عازب . وأبی بن کعب . وأبو سفیان بن حرب . وغیرهم. الغدیر ج ۷ ص ۹۳، عن تاریخ الیعقوبی ۲ : ۱۰۳ ، الریاض النضره ۱ : ۱۶۷ تأریخ أبی الفدا ج ۱ : ۱۵۶ ، روضه المناظر لابن شحنه هامش الکامل ۷ : ۱۶۴ شرح ابن أبی الحدید ۱ : ۱۳۴ .

اعتراض أبی سفیان علی خلافه أبی بکر:

لما اجتمع المهاجرون علی بیعه أبی بکر ، أقبل أبو سفیان وهو یقول : أما واللّه إنی لاری عجاجه لا یطفئها إلا الدم ! یا لعبد مناف ، فیم أبو بکر من أمرکم ! این المستضعفان ؟ أین الاذلان ! یعنی علیا والعباس ، ما بال هذا الامر فی أقل حی من قریش . ثم قال لعلی : أبسط یدک أبایعک ، فو اللّه إن شئت لاملانها علی أبی فصیل – یعنی أبا بکر – خیلاً ورجلاً، فامتنع علیه علی علیه السلام. شرح نهج البلاغه لابن أبی الحدید: ۲۲۱/۱٫ ط دار الکتب العلمیّه بتحقیق محمد أبو الفضل ابراهیم.

اعتراض أبی قحافه لأبی بکر:

قیل لابی قحافه یوم ولی الامر ابنه : قد ولی ابنک الخلافه ، فقرأ ( قل اللهم مالک الملک تؤتی الملک من تشاء وتنزع الملک ممن تشاء )، ثم قال : لم ولوه ؟ قالوا : لسنه قال أنا أسن منه. شرح نهج البلاغه لابن أبی الحدید: ۲۲۱/۱٫ ط دار الکتب العلمیّه بتحقیق محمد أبو الفضل ابراهیم.

۳ – ارتداد الناس بعد النبی (ص) وما محمد إلّا رسول قد خلت من قبلها الرسل أفإن مات أو قتل انقلبتم علی أعقابکم آل عمران: ۱۴۴٫

ورد فی حدیث الحوض، کما فی صحیح البخاری عن سعید بن جبیر عن ابن عباس، قال رسول اللّه(ص): تحشرون حفاه عراه إلی أن قال:- ثمّ یؤخذ برجال من أُمّتی فیؤخذ بهم ذات الشمال.

فأقول: یاربّ أصحابی؟ فیقال: إنّک لا تدری ما أحدثوا بعدک!.

فأقول: کما قال العبد الصالح عیسی بن مریم: “وَ کُنْتُ عَلَیْهِمْ شَهیداً مادُمْتُ فیهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّیْتَنی کُنْتَ اَنْتَ الرَّقیبَ عَلَیْهِمْ وَ اَنْتَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ شَهیدٍ إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَاِنَّهُمْ عِبادُکَ وَ اِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَاِنَّکَ اَنْتَ العَزیزُ الْحَکیمُ quot. المائده: ۱۱۷- ۱۱۹٫

قال فیقال لی: إنّهم لم یزالوا مرتدّین علی أعقابهم منذ فارقتهم. صحیح مسلم: ۱۵۷/۷ وراجع أیضاً: صحیح البخاری: ۱۴۲/۴ و۱۱۰ و ۲۴۰:۵

وفی روایه اُخری: لیردنّ علیّ ناس من أصحابی الحوض، حتّی إذا عرفتهم اختلجوا دونی. فأقول: أصحابی؟ فیقول: لا تدری ماذا أحدثوا بعدک. صحیح البخاری: ۲۰۷/۷ و۸۷/۸ وصحیح مسلم: ۷۱/۷٫

وفی روایه اُخری: بینما أنا قائم فإذا زمره حتّی إذا عرفتهم، خرج رجل من بینی وبینهم. قال: هلمّ.

قلت: أین؟ قال: إلی النار واللّه.

قلت: وما شأنهم؟ قال: إنّهم ارتدّوا بعدک علی أدبارهم القهقری، فلا أراه یخلص منهم إلّا مثل همل النعم أی القلیل. صحیح البخاری: ۲۰۸/۷٫

حدیث ارتد العرب قاطبه قال ابن کثیر: من حدیث القاسم وعمره عن عائشه قالت ، لما قبض رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم ارتدت العرب قاطبه وأشرأبت النفاق. البدایه والنهایه: ۶ /۳۳٫

قال ابن عساکر: عن موسی بن هیاج قال لما ولی عمر بن عبد العزیز قال القاسم بن محمد: الیوم تنطق العذراء فی خدره،ا سمعت عمتی عائشه تقول: لمّا قبض یعنی رسول اللّه ( صلی اللّه علیه وسلم ) ارتدّت العرب قاطبه، وأشرأب النفاق، وصار أصحاب محمد کلّهم معری مطیره فی حفش.

وروی أیضاً عن عمره بنت عبد الرحمن عن عائشه قالت قال رسول اللّه ( صلی اللّه علیه وسلم ) قبل وفاته لا یبقی فی جزیره العرب دینان، فلمّا توفّاه اللّه عز وجل، ارتدّ فی کل ناحیه من جزیره العرب مرتدون عامّه أو خاصّه وأشرأبت الیهود والنصرانیّه ولحم النفاق بالمدینه وفیما حولها، وکادوا الدین وبقی المسلمون کالغنم المطیره فی اللیله المظلمه السائبه بالأرض المسبعه. تاریخ مدینه دمشق: ۳۱۴/۳۰٫

قال ابن الاثیر فی النهایه: وفی حدیث عائشه “لمّا قبض رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم ارتدت العرب قاطبه” أی: جمیعهم ، هکذا یقال نکره منصوبه غیر مضافه ، ونصبها علی المصدر أو الحال. النهایه فی غریب الحدیث: ۷۹/۴٫

وهکذا ذکره ابن منظور فی لسان العرب، والزبیدی فی تاج العروس. لسان العرب: ۶۸۱/۱، تاج العروس: ۴۳۵/۱٫

قال القرطبی: وذلک أن النبی صلی اللّه علیه وسلم لما مات ارتدت العرب کلها ، ولم یبق الاسلام إلا بالمدینه ومکّه وجواثا.

فقام أبو بکر یدعو الناس إلی الاسلام ویقاتلهم علی الدخول فی الدین کما فعل النبی صلی اللّه علیه وسلم ، فاستحق من هذه الجهه أن یقال فی حقه ثانی اثنین. تفسیر القرطبی: ۱۴۷/۸٫

قال الحموی: ارتدّت العرب کلّها بعد النبی ، صلی اللّه علیه وسلم ، إلا أهل جواثا. معجم البلدان: ۲ /۱۷٫

قال الشوکانی: عن أنس بن مالک قال: لمّا توفی رسول اللّه صلی اللّه علیه وآله وسلم ارتدت العرب فقال عمر : یا أبا بکر کیف نقاتل العرب ؟ فقال : أبو بکر : إنّما قال رسول اللّه صلی اللّه علیه وآله وسلم : أمرت أن أقاتل الناس حتی یشهدوا أن لا إله إلا اللّه وأنی رسول اللّه ویقیموا الصلاه ویؤتوا الزکاه.

رواه النسائی الحدیث، أخرجه أیضاً البیهقی فی السنن وإسناده فی سنن النسائی ، هکذا أخبرنا محمد بن بشار حدثنا عمرو بن عاصم حدثنا عمران أبو العوام حدثنا معمر عن الزهری عن أنس فذکره ، وکلهم من رجال الصحیح، إلا عمران أبو العوام فإنّه صدوق بهم. نیل الأوطار: ۱ /۳۶٫

قال النسائی: عن عبید اللّه بن عبد اللّه بن عتبه بن مسعود أن أبا هریره قال لما توفی رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم وکان أبو بکر بعده وکفر من کفر من العرب. سنن النسائی: ۵/۶٫

قال عبد الرزاق الصنعانی: عن معمّر عن قتاده قال : لما مات رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم ارتدّت العرب إلا ثلاثه مساجد : مسجد الحرام ، ومسجد المدینه ، ومسجد البحرین. المصنّف لعبد الرزاق الصنعانی: ۱/ ۵۲ ح ۱۹۸۸۶٫

قال الجصاص: ماروی معمر عن الزهری عن أنس قال لما توفی رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم ارتدت العرب کافه فقال عمر یا أبا بکر أترید أن تقاتل العرب کافه فقال أبو بکر إنما قال رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم إذا شهدوا أن لا إله إلا اللّه وأن محمدا رسول اللّه وأقاموا الصلاه وآتوا الزکاه منعونی دماءهم وأموالهم واللّه لو منعونی عقالا مما کانوا یعطون إلی رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم لقاتلتهم علیه. أحکام القرآن: ۱۰۶/۳٫

راجع: المستدرک: ۲۶۰/۳، الطبقات الکبری: ۱۹۱/۲ و۲۴۰/۴٫ السنن الکبری للبیهقی: ۱۷۷/۸، تفسیر الثعالبی: ۳۹۵/۲٫


۴ – انتقام قریش وبنی أمیه من النبی (ص)

ویظهر من بعض ما بقی سالماً من ید المحرفین بأنّ قریشاً کانوا یبغض رسول اللّه أوّلاً وبالذات ویبغض بنی هاشم لحمایتهم عنه (ص) کما ورد فی مسند أحمد وغیره بأنّه:

دخل العباس علی رسول اللّه (صلی اللّه علیه وآله وسلم )، فقال: یارسول اللّه. إنّا لنخرج فنری قریشاً تحدّث؛ فإذا رأونا سکتوا. فغضب رسول اللّه (صلی اللّه علیه وآله وسلم)، ودرّ عرق بین عینیه. مسند أحمد ج ۴ ، ص ۱۶۴ وج ۱،ص ۲۰۷ ص ۲۰۸ ،وراجع ص ۲۱۰ ، وسنن ابن ماجه ج ۱ ، ص ۵۰ ،وحیاه الصحابه ج ۲ ،ص ۴۸۷ و۴۸۸ ، ونزل الأبرار:ص ۳۴-۳۵ ، وراجع: تاریخ المدینه ج ۲ ،ص ۲۳۹ و ۶۴۰ ، ومستدرک الحاکم ج ۳ ،ص ۳۳۳ ،وتلخیصه للذهبی، بهامش نفس الصفحه ، ومنحه المعبودج ۲،ص ۱۴۷ ومجمع الزوائد ج ۹ ص ۲۶۹ والجامع الصحیح للترمذی ج ۵ ص ۶۵۲ ،وصححه، واسد الغابه ج ۳ ،ص ۱۱۰ ، وکنز العمال ج ۱۳ ،ص ۹۰ و۸۸ ج ۸۹ و۸۳ ،وج ۱۶ ،ص ۲۵۴ و ۱۳۵ و۱۲۸ عن عدد من المصادر ونقله بعض الأعلام عن الکامل لابن عدی ج ۶ ، ص ۱۸۸۵ ، وعن المصنف لابن أبی شیبه ج ۱۲ ، ص ۱۰۸ ، وعن المعرفه والتاریخ ج ۱، ص ۴۹۷ و۴۹۹ . والبحار ج ۸ ، ص ۱۵۱ الطبعه الحجریه.

فالقریش لما لم یتمکنوا من الانتقام من النبی ( صلی اللّه علیه وآله وسلم ) بالذات، انتقموا من أهل بیته لینتقموا منه.

کما قال أمیر المؤمنین ( علیه السلام ): اللهم إنی أستعدیک علی قریش، فإنهم أضمروا لرسولک ( صلی اللّه علیه وآله وسلم ) ضروباً من الشرّ والغدر، فعجزوا عنها، وحلت بینهم وبینها، فکانت الوجبه بی والدائره علی، اللّهمّ احفظ حسناً وحسیناً، ولا تمکنّ فجره قریش منهما ما دمت حیا، فإذا توفیتنی فأنت الرقیب علیهم وأنت علی کلّ شئ شهید. شرح نهج البلاغه ۲۰ / ۲۹۸٫

وقال أیضاً: اللهم إنی أستعدیک علی قریش ومن أعانهم، فإنهم قطعوا رحمی، وصغروا عظیم منزلتی، وأجمعوا علی منازعتی أمرا هو لی، ثم قالوا: ألا إن فی الحق أن تأخذه وفی الحق أن تترکه. نهج البلاغه، الخطبه: ۱۷۲ .

ألف: أصحاب العقبه الذین أرادوا قتل النبی(ص):

ویؤیّده ما ورد من أنّ عدّه من قریش أرادوا قتل النبی(ص) وإلقاءه من العقبه کما روی السیوطی فی الدرّ المنثور: عن عروه قال: رجع رسول اللّه (ص) قافلاً من تبوک إلی المدینه، حتّی إذا کان ببعض الطریق مکر برسول اللّه(ص) ناس من أصحابه فتآمروا أن یطرحوه من عقبه فی الطریق إلی أن قال : فقال النبی (ص) لحذیفه: هل عرفت یاحذیفه من هؤلاء الرهط أحداً؟ قال حذیفه: عرفت راحله فلان وفلان. وقال: کانت ظلمه اللیل وغشیتهم وهم متلّثمون.

فقال النبی (ص): هل علمتم ما کان شأنهم وما أرادوا؟ قالوا: لا واللّه یارسول اللّه.

قال: فإنّهم مکروا لیسیروا معی حتّی إذا طلعت فی العقبه طرحونی منها.

قالوا: أفلا تأمر بهم یارسول اللّه فنضرب أعناقهم؟

قال: أکره أن یتحدّث الناس ویقولوا: إنّ محمداً وضع یده فی أصحابه! فسمّاهم لهما وقال: اکتماهم. الدر المنثور: ۲۵۹/۳٫ إصدار مکتبه آیه اللّه المرعشی بقم.

وفیما رواه ابن کثیر: أنّ عمّاراً وحذیفه بن الیمان قالا: یارسول اللّه، أفلا تأمر بقتلهم؟ فقال: “أکره أن یتحدّث الناس أنّ محمداً یقتل أصحابه” تفسیر ابن کثیر: ۳۲۲/۲ والبدایه والنهایه: ۲۴/۵٫ (طبعه دار إحیاء التراث العربی). قال ابن حزم: وأمّا حدیث حذیفه، فساقط؛ لأنّه من طریق الولید بن جمیع، وهو هالک، ولانراه یعلم من وضع الحدیث؛ فإنّه قد روی أخباراً فیها: أنّ أبابکر وعمر وعثمان وطلحه وسعد بن أبی وقّاص أرادوا قتل النبی(ص) ولقاءه من العقبه فی تبوک، وهذا هو الکذب الموضوع الذی یطعن اللّه تعالی واضعه فسقط التعلق به والحمد للّه رب العالمین. انتهی کلامه. المحلّی: ۲۲۴/۱۱٫ تحقیق أحمد محمد شاکر، ط. دار الجیل ودار الآفاق الجدیده، بیروت. والمحلّی: ۱۶۰/۱۲ مسأله ۲۲۰۳ ط. دار الفکر، تحقیق: الدکتور عبد الغفّار سلیمان البنداری.

ومن الجدیر بالذکر أنّ تضعیف ابن حزم لولید بن جمیع مخالف لما جاء فی المصادر الرجالیّه لأبناء العامّه من التصریح بتوثیقه.

کما صرّح بوثاقته العجلی وقال ابن سعد: کان ثقه وله أحادیث. وأورده ابن حبّان فی الثقات. تاریخ الثقات: ۴۶۵ رقم ۱۷۷۳٫ الطبقات: ۳۵۴/۶٫ کتاب الثقات: ۴۹۲/۵٫

وقد نقل الذهبی وابن أبی حاتم عن أبی عبد اللّه بن أحمد بن حنبل قال: قال أبی: لیس به بأس. وعن یحیی بن معین أنّه قال: ثقه وقال أبو حاتم: صالح الحدیث. وقال أبو زرعه: لا بأس به وقال الذهبی: وثّقه أبو الجرح والتعدیل: ۸/۹ رقم ۳۴ وتهذیب الکمال: ۳۵/۳۱٫ نعیم. تاریخ الإسلام: ۶۶۱/۹٫

ب: إنّ قریشاً سبب هلاک الناس بعد النبی(ص) :

وفی صحیح البخاری عن أبی هریره رضی اللّه عنه قال قال رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم یهلک الناس هذا الحیّ من قریش، قالوا: فما تأمر نا قال لو أنّ الناس اعتزلوهم.

وعن عمر وبن یحیی بن سعید الأموی، عن جدّه، قال: کنت مع مروان وأبی هریره فسمعت أبا هریره یقول: سمعت الصادق المصدوق یقول هلاک أمتی علی یدی غلمه من قریش فقال مروان غلمه قال أبو هریره إن شئت أن أسمّیهم بنی فلان وبنی فلان. صحیح البخاری: ۱۷۷/۴، کتاب بدء الخلق، باب علامات النبّوه، وصحیح مسلم: ۱۸۶/۸، کتاب الفتن، باب لا یقوم الساعه حتّی یمرّ الرجل بقبر الرجل…، وأخرجه أحمد فی مسنده: ۳۲۴/۲، ۲۸۸، ۲۹۹، ۵۲۰٫

روی الحاکم النیشابوری عن عمار بن ابی عمار انه سمع ابا هریره رضی اللّه عنه یقول سمعت رسول اللّه صلی اللّه علیه وآله یقول هلاک هذه الامه علی یدی اغیلمه من قریش.

ثمّ قال: هذا حدیث صحیح علی شرط الشیخین ولم یخرجاه ولهذا الحدیث توابع وشواهد عن رسول اللّه صلی اللّه علیه وآله وصحابته الطاهرین والائمه من التابعین. صحیح البخاری: ۱۷۷/۴٫

۵ – مؤامره قریش مع علی (ع)

ألف: لا یحبّ قریش علیّاً (ع) لما قتل منهم فی بدر و…

سئل الإمام زین العابدین(ع) وابن عبّاس أیضاً: لِمَ أبغضت قریش علیّاً(ع) ؟ قال: لأنّه أورد أوّلهم النار، وقلّد آخرهم العار. المناقب لابن شهرآشوب: ۲۱/۳، کشف الغمّه: ۳۱۹/۲، تاریخ مدینه دمشق: ۲۹۱/۴۲، فیه: عن ابن طاوس، عن أبیه، قال: قلت لعلی بن الحسن بن علی: ما بال قریش لا تحبّ علیّاً ؟ فقال: لأنّه أورد أوّلهم النار وألزم آخرهم العار.

وعن ابن عباس : قال عثمان لعلی (علیه السلام ) : ما ذنبی إذا لم یحبک قریش ، وقد قتلت منهم سبعین رجلا،کأن وجوههم سیوف الذهب. معرفه الصحابه لأبی نعیم الورق ۲۲ مخطوط فی مکتبه طوب قبوسرای رقم ۱ ص ۴۹۷، والجمل ص ۹۹ وشرح النهج للمعتزلی ج ۹ ، ص ۲۳ .

وبعد أن بایع الناس علیا (علیه السلام) قام أبو الهیثم، وعمار، وأبو أیوب، وسهل بن حنیف، وجماعه معهم ،فدخلوا علی علی (علیه السلام)،فقالوا: یا أمیر المؤمنین انظر فی أمرک، وعاتب قومک هذا الحی من قریش، فانهم قد نقضوا عهدک، واخلفوا وعدک، ودعونا فی السرّ إلی رفضک. شرح النهج لابن أبی الحدید: ۳۹/۷، المعیار والموازنه لأبی جعفر الإسکافی: ۱۰۹٫

قال المعتزلی: إن قریشا اجتمعت علی حربه منذ بویع، بغضا له وحسداً، وحقداً علیه؛ فأصفقوا کلهم یداً واحده علی شقاقه وحربه،کما کانت فی ابتداء الإسلام مع رسول اللّه (صلی اللّه علیه وآله وسلم )، لم تخرم حاله من حاله أبداً. شرح النهج: ۱۵۱/۱۶٫

قال عمر بن الخطاب لابن عباس: إنّ علیا لأحقّ الناس بها، ولکن قریشاً لا تحتمله. تاریخ الیعقوبی ج ۲ ، ص ۱۵۸، وقاموس الرجال ج ۶ ،ص ۳۶ عنه.

ب: خوف رسول اللّه(ص) عن قومه فی أمر خلافه علی(ع)

عنه ( صلی اللّه علیه وآله وسلم): أنه لما أُمر بإبلاغ أمر الإمامه قال : إن قومی قریبو عهد بالجاهلیه، وفیهم تنافس وفخر، وما منهم رجل إلا وقد وتره ولیّهم، وإنی أخاف، فأنزل اللّه : (یا أیّها الرسول بلّغ…). شواهد التنزیل: ۱۹۱/۱٫

عن ابن عباس إنّه ( صلی اللّه علیه وآله وسلم ) قال فی غدیر خم : إن اللّه أرسلنی إلیکم برساله وإنی ضقت بها ذرعاً، مخافه أن تتّهمونی، وتکذّبونی، حتی عاتبنی ربی بوعید أنزله علی بعد وعید. شواهد التنزیل:۱۹۳/۱٫

عن الحسن أیضاً: إنّ اللّه بعثنی برساله؛ فضقت بها ذرعاً، وعرفت: أن الناس مکذّبی، فوعدنی لأبلغنّ أولیعذبّنی، فأنزل اللّه : (یا أیها الرسول بلّغ ما أنزل إلیک..) الدر المنثور:۲۹۸/۲ عن أبی الشیخ. عن مجاهد ، قال: لمّا نزلت :(بلّغ ما أنزل إلیک من ربک ). قال: یارب، إنما أنا واحد کیف أصنع، یجتمع علیّ الناس؟ فنزلت (وإن لم تفعل فما بلغت رسالته). الدر المنثور: ۲۹۸/۲ عن ابن أبی حاتم ، وعبد بن حمید وابن جریر.

عن ابن عباس، وجابر الأنصاری، قالا: أمر اللّه تعالی محمداً (صلی اللّه علیه وآله وسلم ): أن ینصب علیاً للناس، فیخبرهم بولایته، فتخوف النبی (صلی اللّه علیه وآله وسلم) أن یقولوا: حابی ابن عمه، وأن یطعنوا فی ذلک فأوحی اللّه : (یا أیها الرسول بلغ ما أنزل إلیک…) شواهد التنزیل: ۱۹۲/۱، وروح المعانی: ۳۴۸/۲، (۱۹۲/۶)، مجمع البیان: ۲۲۳/۳ (۳۴۳)، والغدیر:۲۱۹/۱ (۴۳۰) و۲۲۳ (۴۳۷) و۳۷۷ (۶۶۰). عن جابر بن عبد اللّه : أن رسول اللّه ( صلی اللّه علیه وآله وسلم ) نزل بخم، فتنحی الناس عنه، ونزل معه علی بن أبی طالب؛ فشقّ علی النبی تأخر الناس؛ فأمر علیاً فجمعهم؛ فلمّا اجتمعوا قام فیهم، متوسداً (ید) علی بن أبی طالب، فحمد اللّه، واثنی علیه، ثم قال:

أیها الناس، إنه قد کرهت تخلفّکم عنّی حتّی خُیّل إلی: أنه لیس شجره أبغض إلیکم من شجره تلینی. مناقب علی بن أبی طالب لابن المغازلی: ۲۵ ح ۳۷، وعمده الأعیان لابن البطریق ص ۱۰۷ ح ۱۴۳، وتفسیر الثعلبی سوره المائده: ۶۷، والغدیر: ۲۲/۱ (۶۰).

وعن ابن عباس : لما أمر النبی (صلی اللّه علیه وآله وسلم ) أن یقوم بعلی ابن أبی طالب المقام الذی قام به؛ فانطلق النبی (صلی اللّه علیه وآله وسلم) إلی مکه، فقال: رأیت الناس حدیثی عهد بکفر- بجاهلیه – ومتی أفعل هذا به، یقولوا: صنع هذا بابن عمّه ثم مضی حتی قضی حجه الوداع. تاریخ الخلفاء: ۱۵۸، وکنز العمال:۱۵۳/۶ (۶۰۳/۱۱ ح ۳۲۹۱۶) عن المحاملی فی أمالیه، الأربعین فی فضائل أمیر المؤمنین لجمال الدین عطاء اللّه بن فضل اللّه : ۴۰ ح ۱۳، والقرشی فی مسند شمس الأخبار: ۳۸ (۱۰۱/۱ باب ۷)، عن أمالی المرشد باللّه (ص ۱۴۵)، الغدیر: ۵۲/۱ (۱۲۲) و۲۱۷ (۴۲۷) و ۶۶۰)۳۷۸).

وعن زید بن علی،قال : لما جاء جبرائیل بأمر الولایه ضاق النبی (صلی اللّه علیه وآله وسلم ) بذلک ذرعاً، وقال: قومی حدیثو عهد بجاهلیّه ، فنزلت الآیه. الغدیر: ۱/ ۲۱۷ (۴۲۸) عن کشف الغمه: ۳۲۴/۱ .

وفی حدیث مناشده علی (علیه السلام) للناس بحدیث الغدیر، أیّام عثمان، شهد ابن أرقم، والبراء بن عازب ، وأبو ذر، والمقداد ، أن النبی صلی اللّه علیه وآله وسلم قال، وهو قائم علی المنبر، وعلی (علیه السلام) إلی جنبه:

أیها الناس،إن اللّه عز وجل أمرنی أن أنصب لکم إمامکم، والقائم فیکم بعدی، ووصیی، وخلیفتی، والذی فرض اللّه عز وجل علی المؤمنین فی کتابه طاعته، فقرب بطاعته طاعتی، وأمرکم بولایته، وإنی راجعت ربّی خشیه طعن أهل النفاق، وتکذیبهم، فأوعدنی لأبلغها، أو لیعذّبنی. فرائد السمطین: ۳۱۲/۱، السمط الأول فی الباب الثامن والخمسین، ، والغدیر: ۳۳۸)۱۶۶/۱)، وإکمال الدین: ۲۷۷/۱، والبرهان: ۴۴۵/۱ و۴۴۴ وسلیم بن قیس: ۱۴۹ (۶۳۶/۲) ، وثمّه بعض الاختلاف فی التعبیر.

وفی کتاب سلیم بن قیس: “إنّ اللّه عز وجل أرسلنی برساله ضاق بهاصدری، وظننت الناس کتاب سلیم من الأصول المشهوره المتداوله فی العصور القدیمه المعتمد علیها عند محدثی الفریقین وحمله التاریخ، کما صرّح به ابن الندیم فی الفهرست ص ۳۰۷، والمسعودی فی التنبیه والاشراف ص ۱۹۸، والسبکی فی محاسن الرسائل فی معرفه الأوائل ونقله عنه الحاکم الحسکانی فی شواهد التنزیل لقواعد التفضیل: ۴۷/۱ ح ۴۱، والإمام الحموینی فی فراید السمطین: ۳۱۲/۱ ح ۲۵۰، والسید ابن شهاب الهمدانی فی موده القربی المودّه العاشره، والقندوزی الحنفی فی ینابیع الموده: ۳۲ ۲۷/۱، ۱۱۴ باب ۳۸٫ یکذّبونی، وأوعدنی . سلیم بن قیس: ص ۱۴۸ (۷۵۷/۲)، والبرهان: ۴۴۴/۱ و۴۴۵ ،والغدیر ج ۱ ، ص ۱۹۶ (۳۹۵).

ج: قوله (ص) إن تؤمّروا علیّاً ولا أراکم فاعلین قد تنبّأ رسول اللّه (ص) عن عدم تسلیم الناس لعلی (ع) کما أخرج أحمد فی مسنده عن جعفر یعنی الفراء عن اسرائیل عن ابی اسحق عن زید بن یثیع عن علی رضی اللّه عنه قال قیل یارسول اللّه من یؤمر بعدک قال ان تؤمروا أبا بکر رضی اللّه عنه تجدوه أمینا زاهدا فی الدنیا راغبا فی الآخره وان تؤمروا عمر رضی اللّه عنه تجدوه قویا أمینا لا یخاف فی اللّه لومه لائم “وان تؤمروا علیا رضی اللّه عنه ولا أراکم فاعلین تجدوه هادیا مهدیا یأخذ بکم الطریق المستقیم . مسند أحمد بن حنبل: ۱۰۹/۱، (۱۷۵/۱ ح ۸۶۱) تاریخ مدینه دمشق: ۴۲۱/۴۲، وأسد الغابه: ۳۱/۴، والإصابه: ۴۶۸/۴، والبدایه والنهایه لابن کثیر: ۳۹۷/۷، کنز العمال: ۷۹۹/۵، و۶۳۰/۱۱، عن حم ، حل – عن علی، وحلیه الأولیاء: ۶۴/۱ رقم ۴،

وفی روایه ابن حبان: وإن تؤمروا علیّاً ولا أظنّکم فاعلین تجدوه هادیا مهدیا یسلک بکم الطریق. کتاب المجروحین: ۲۱۰/۲٫ وهکذا نقله الذهبی والحاکم الحسکانی میزان الاعتدال: ۳۶۳/۳٫ شواهد التنزیل: ۸۲/۱٫ وفی کنز العمال عن فضایل الصحابه لأبی نعیم: “إن تستخلفوا علیّا وما أراکم فاعلین تجدوه هادیاً مهدیّاً یحملکم علی المحجه البیضاء . کنز العمال: ۱۶۰/۶ (۶۳۰/۱۱ ح ۳۳۰۷۲) حلیه الألیاء: ۶۴/۱ رقم ۴، وفی فرائد السمطین: ۲۶۶/۱ ح ۲۰۷، الکفایه ص ۶۷ (۱۶۳).

د: إخبار النبی(ص) علیّاً(ع) بأنّ الأمّه ستغدر به روی الحاکم عن أبی حفص عمربن أحمد الجمحی بمکّه ثنا علی بن عبد العزیز ثنا عمرو بن عون ثنا هشیم عن اسمعیل بن سالم عن ابی ادریس الاودی عن علی رضی اللّه عنه قال: إنّ ممّا عهد إلیّ النبی صلی اللّه علیه وآله أنّ الأمّه ستغدر بی بعده. هذا حدیث صحیح الاسناد ولم یخرجاه. المستدرک: ۱۴۰/۳، باب إخبار النبی بقتل علی علیه السلام وصرّح الذهبی أیضاً فی تلخیصه بصحّته. راجع: تاریخ بغداد: ۲۱۶/۱۱ ، البدایه والنهایه لابن کثیر: ۲۱۸/۶، بمصر، مجمع الزوائد للهیثمی: ۱۳۷/۹، تاریخ مدینه دمشق: ۴۴۸/۴۲، تذکره الحفّاظ: ۹۹۵/۳، میزان الاعتدال: ۱/ ۳۷۱، البدایه والنهایه: ۳۶۰/۷٫

قال الذهبی فی ترجمه ثعلبه بن یزید الحمانی: صاحب شرطه علی ، شیعی غال . قال البخاری . فی حدیثه نظر . روی قال النبی صلی اللّه علیه وسلم لعلی : إن الامه ستغدر بک . وعنه حبیب بن أبی ثابت ، لا یتابع علیه . وقال النسائی : ثقه . وقال ابن عدی : لم أر له حدیثا منکراً. میزان الاعتدال: ۳۷۱/۱

رواه الحاکم قائلاً: صحیح. المستدرک: ۱۴۲/۳٫

ه: ضغائن فی صدور قوم یبدونها بعد رسول اللّه(ص) :

عن علی(ع)… قلت: یا رسول اللّه ما یبکیک قال ضغائن فی صدور اقوام لا یبدونها لک إلّا من بعدی قال: قلت: یا رسول اللّه فی سلامه من دینی؟ قال: فی سلامه من دینک.

قال الهیثمی: رواه أبو یعلی والبزار وفیه الفضل بن عمیره وثقه ابن حبان وضعفه غیره ، وبقیه رجاله ثقات. مجمع الزوائد:۱۱۸/۹ وهکذا فی مسند أبی یعلی: ۴۲۶/۱، المعجم الکبیر للطبرانی: ۶۰/۱۱، شرح نهج البلاغه لابن أبی الحدید: ۱۰۷/۴، کنز العمال: ۱/ ۱۷۶، الکامل لعبداللّه بن عدی: ۱۷۳/۷، تاریخ بغداد: ۳۹۴/۱۲، تاریخ مدینه دمشق: ۳۲۲/۴۲، تاریخ مدینه دمشق: ۳۲۳/۴۲، تاریخ مدینه دمشق: ۳۲۴/۴۲، تاریخ مدینه دمشق: ۳۲۴/۴۲ میزان الاعتدال: ۴۸۰/۴،المناقب للخوارزمی: ۶۵، فضائل الصحابه لابن حنبل: ۶۵۱/۲ – ح ۱۱۰۹٫ وقد ذکر المحقّق الطهرانی کتاباً المسمّی ب”ضغائن فی صدور قوم” للشیخ الأقدم أبی أحمد عبد العزیز بن یحیی الجلودی شیخ، أبی القاسم جعفر بن محمد بن قولویه. الذریعه: ۱۱۸/۱۵٫

ونفس السند موجود فی المستدرک وقد صحّحه الحاکم والذهبی، فیکون سنده صحیحاً، لکن اللفظ المستدرک علی الصحیحین: ۱۳۹/۳٫ فی المستدرک مختصر وذیله غیر مذکور، واللّه أعلم ممن هذا التصرف، هل من الحاکم أو من الناسخین أو من الناشرین ؟ و: لم یرو من الضغائن والغدر إلا القلیل وهذا المطلب مهم جدا، فالغدر الذی کان، والضغائن التی بدت – التی سبق وأن أخبر عنها رسول اللّه – لم یرو منها فی الکتب إلا القلیل، والسبب واضح، لأنهم منعوا من تدوین الحدیث، وعندما دون، فقد دون علی ید بنی أمیه وفی عهدهم، وهذا حال السنه، أی السنه عند أهل السنه .

ثم إن من کان عنده شئ من تلک الأمور التی أشار إلیها رسول اللّه ( صلی اللّه علیه وآله وسلم ) لم یروه، وإذا رواه لم ینقلوه ولم یکتبوه ومنعوا من نشره، ومن نقله إلی الآخرین، حتی أن من کان عنده کتاب فیه شئ من تلک القضایا، أخذوه منه، أو أخفاه ولم یظهره لأحد، أذکر لکم موارد من هذا القبیل:

قال ابن عدی فی ترجمه عبد الرزاق بن همام الصنعانی [شیخ البخاری ]: ولعبد الرزاق بن همام أصناف حدیث کثیر، وقد رحل إلیه ثقات المسلمین وأئمتهم وکتبوا عنه، ولم یروا بحدیثه بأساً، إلّا أنّهم نسبوه إلی التشیّع، وقد روی أحادیث فی الفضائل ممّا لا یوافقه علیها أحد من الثقات، فهذا أعظم ما رموه به من روایته لهذه الأحادیث، ولمّا رواه فی مثالب غیرهم مما لم أذکره فی کتابی هذا، وأما فی باب الصدق فأرجو أنّه لا بأس به، إلّا أنّه قد سبق عنه أحادیث فی فضائل أهل البیت ومثالب آخرین مناکیر. الکامل فی الضعفاء: ۵۴۵/۶٫

وقال بترجمه عبد الرحمن بن یوسف بن خراش: سمعت عبدان یقول: وحمل ابن خراش إلی بندار جزئین صنّفهما فی مثالب الشیخین، فأجازه بألفی درهم فبنی بذلک حجره ببغداد لیحدث فیها فما متع بها فمات حین فرغ منها… فأما الحدیث، فأرجو أنّه لا یتعمّد الکذب. الکامل فی الضعفاء ۵۱۹/۵٫

فأین هذا الکتاب الذی هو فی جزئین ؟ فالرجل لیس بکاذب، ولکنّ الذهبی ینقل هذا المطلب: ویتهجّم علی ابن خراش، ویشتمه ویسبّه سبّ الذین کفروا. سیر أعلام النبلاء ۵۰۹/۱۳، تذکره الحفاظ ۶۸۴/۲، میزان الاعتدال ۶۰۰/۲٫

ولا یتوهمنّ أحد أنّ ابن خراش من الشیعه، لأنّ هذا الرجل من کبار علماء القوم فی الجرح والتعدیل، ویعتمدون علی آرائه فی ردّ الراوی أو قبوله، کما یقول ابن حجر بترجمه عبد اللّه بن شقیق: قال ابن خراش: کان – عبد اللّه بن شقیق – ثقه وکان عثمانیّاً یبغض علیّاً. تهذیب التهذیب ۲۲۳/۵ .

فابن خراش لیس بشیعیّ، لأنّه یوثق هذا الرجل مع تصریحه بأنّه کان عثمانیّاً یبغض علیّاً. lt5

قال عمر لابن عباس وهو یتحدث عن سبب صرف الأمر عن علی(ع) : واللّه، ما فعلنا الذی فعلنا معه عن عداوه، ولکن استصغرناه، وخشینا أن لا یجتمع علیه العرب، وقریش؛ لما قد وترها. قال : فأردت أن أقول : کان رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم یبعثه فینطح کبشها فلم یستصغره ، أفتستصغره أنت وصاحبک ؟ فقال : لا جرم ، فکیف تری ؟ واللّه ما نقطع أمرا دونه ، ولا نعمل شیئا حتی نستأذنه. الغدیر ج ۱ ، ص ۳۸۹ عن محاضرات الراغب: ۲۱۳/۷٫

قال عمر : یا بن عباس أما واللّه إن صاحبک هذا لأولی الناس بالأمر بعد رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم إلا أنا خفناه علی اثنین – إلی أن قال ابن عباس – : فقلت : وما هما یا أمیر المؤمنین ؟ قال : خفناه علی حداثه سنه ، وحبه بنی عبد المطلب، السقیفه وفدک للجوهری المتوفی ۳۲۳: ۵۴ وشرح المعتزلی: ۵۷/۲٫
وفی موضع آخر: کرهناه علی حداثه السن وحبه بنی عبد المطلب. شرح نهج البلاغه: ۸۲/۱۲٫

جواب ابن أبی الحدید فی عدم البیعه الناس علیّا(ع)

قال ابن أبی الحدید: وروی أبو بکر الأنباری فی أمالیه أنّ علیّاً علیه السلام جلس إلی عمر فی المسجد ، وعنده ناس ، فلما قام عرض واحد بذکره ، ونسبه إلی التیه والعجب.

فقال عمر : حق لمثله أن یتیه ! واللّه لو لا سیفه لما قام عمود الاسلام ، وهو بعد أقضی الامه وذو سابقتها وذو شرفها ، فقال له ذلک القائل : فما منعکم یا أمیر المؤمنین عنه ؟ قال : کرهناه علی حداثه السن وحبه بنی عبد المطلب .

قلت سألت النقیب أبا جعفر یحیی بن محمد بن أبی زید وقد قرأت علیه هذه الاخبار – فقلت له : ما أراها إلّا تکاد تکون داله علی النص ، ولکنی أستبعد أن یجتمع الصحابه علی دفع نص رسول اللّه صلی اللّه علیه وآله علی شخص بعینه کما استبعدنا من الصحابه علی رد نصّه علی الکعبه وشهر رمضان وغیرهما من معالم الدین.

فقال لی رحمه اللّه : أبیت إلا میلاً إلی المعتزله ! ثمّ قال : إن القوم لم یکونوا یذهبون فی الخلافه إلی أنها من معالم الدین وأنها جاریه مجری العبادات الشرعیّه ، کالصلاه والصوم ، ولکنهم کانوا یجرونها مجری الامور الدنیویه ویذهبون لهذا مثل تأمیر الامراء وتدبیر الحروب وسیاسه الرعیه وما کانوا یبالون فی أمثال هذا من مخالفه نصوصه صلی اللّه علیه وآله إذا رأوا المصلحه فی غیرها. شرح نهج البلاغه: ۸۲/۱۲٫

إلی أن قال: وعملوا بمقتضی ما یغلب فی ظنونهم من المصلحه ولم یقفوا مع موارد النصوص ، حتی اقتدی بهم الفقهاء من بعد ، فرجح کثیر منهم القیاس علی النص ، حتی استحالت الشریعه وصار أصحاب القیاس أصحاب شریعه جدیده. شرح نهج البلاغه: ۸۴/۱۲٫

والقوم الذین کانوا قد غلب علی ظنونهم أن العرب لا تطیع علیا علیه السلام ، فبعضها للحسد ، وبعضها للوتر والثأر وبعضها لاستحداثهم سنه ، وبعضها لاستطالته علیهم ورفعه عنهم ، ، وبعضها کراهه اجتماع النبوه والخلافه فی بیت واحد وبعضها للخوف من شده وطأته وشدته فی دین اللّه وبعضها خوفا لرجاء تداول قبائل العرب الخلافه إذا لم یقتصر بها علی بیت مخصوص علیه فیکون رجاء کل حی لوصولهم إلیها ثابتا مستمرا ، وبعضها یبغضه ، لبغضهم من قرابته لرسول اللّه صلی اللّه وآله – وهم المنافقون من الناس ، ومن فی قلبه زیغ من أمر النبوه فأصفق الکل إصفاقا واحدا علی صرف الامر عنه لغیره. شرح نهج البلاغه: ۸۴/۱۲٫

إلی أن قال: قال رحمه اللّه : وسکت الناس عن الانکار ، فإنهم کانوا متفرقین.

فمنهم: من هو مبغض شانئ لعلی علیه السلام ، فالذی تمّ من صرف الأمر عنه هو قره عینه ، وبرد فؤاده.
ومنهم: ذو الدین وصحّه الیقین ، إلا أنّه لما رأی کبراء الصحابه قد اتفقوا علی صرف الأمر عنه ، ظنّ أنّهم إنّما فعلوا ذلک لنص سمعوه من رسول اللّه صلی اللّه علیه وآله ینسخ ما قد کان سمعه من النص علی أمیر المؤمنین علیه السلام…

وقالوا : هؤلاء أعرف بأغراض رسول اللّه صلی اللّه علیه وآله من کل أحد فأمسکوا وکفّوا عن الإنکار.

ومنهم: فرقه أخری – وهم الأکثرون – أعراب وجفاه ، وطغام أتباع کل ناعق ، یمیلون مع کلّ ریح ، فهؤلاء مقلّدون لا یسألون ولا ینکرون ، ولا یبحثون ، وهم مع أمرائهم وولاتهم ، لو أسقطوا عنهم الصلاه الواجبه لترکوها ، فلذلک امحق النص وخفی ودرس ، وقویت کلمه العاقدین لبیعه أبی بکر.

وقواها زیاده علی ذلک اشتغال علی وبنی هاشم برسول اللّه صلی اللّه علیه وآله وإغلاق ، بابهم علیهم وتخلیتهم الناس یعملون ما شاءوا وأحبوا من غیر مشارکه لهم فیما هم فیه.

لکنّهم أرادوا استدراک ذلک بعد ما فات ، وهیهات الفائت لا رجعه له ! . وأراد علی علیه السلام بعد ذلک نقض البیعه فلم یتم له ذلک وکانت العرب لا تری الغدر ، ولا تنقض البیعه صوابا کانت أو خطأ وقد قالت له الانصار وغیرها : أیها الرجل لو دعوتنا إلی نفسک قبل البیعه لما عدلنا بک أحدا ولکنا قد بایعنا فکیف السبیل إلی نقض البیعه بعد وقوعها ! . شرح نهج البلاغه: ۸۶/۱۲٫

 

برچسب ها
نمایش بیشتر

شبکه بین المللی مطالعات ادیان

اینفورس (شبکه بین المللی مطالعات ادیان)،‌ بخشی از یک مجموعه فعالیت های فرهنگی است که توسط یک گروه جهادی مجازی انجام می شود. این گروه  بدون مرز، متشکل از اساتید، طلاب، دانشجویان و کلیه داوطلبان باایمان و دغدغه مندی است که علاقمند به فعالیت علمی جهادی در عرصه جنگ نرم هستند. شما هم می توانید یکی از اعضای این گروه باشید(اینجا کلیک کنید). فعالیت های سایت زیر نظر سید محمد رضا طباطبایی، مدرس ادیان و کارشناس صدا و سیماست. موضوعات سایت نیز در زمینه سیر مطالعاتی با رویکرد تقویت بنیه های اعتقادی و پاسخ به شبهات است.

0 0 رای ها
شما هم امتیاز بدهید..
اشتراک در
اطلاع از
guest
0 نظر
بازخورد (Feedback) های اینلاین
View all comments
دکمه بازگشت به بالا
0
افکار شما را دوست دارم، لطفا نظر دهیدx
()
x
بستن