مطالعات متفرقه (خارج از سیر مطالعاتی)

ملاحظات عابره علی تفسیر الاثری الجامع

بسم اللّه الرحمن الرحیم


 

الحمد للّه والصلاه علی رسول اللّه وعلی آله آل اللّه لا سیّما علی مولانا بقیّه اللّه واللعن الدائم علی أعدائهم أعداء اللّه ، وعلی کلّ من مال إلی أعدائهم وتبعهم ونهض بأجنحتهم واقتدی بکلامهم وصدّق بأحکامهم وسدّد منهجهم ، من الآن إلی یوم لقاء اللّه .

الصحابه حاملو العبأ الثمین وناشرو لواء الإسلام

قال سماحه الشیخ محمّد هادی معرفه فی کتابه التفسیر الأثری الجامع تحت عنوان : التفسیر فی دور الصحابه :

وکان کبار الصحابه من بعده ( ص ) هم حملوا هذا العبأ الثمین الفخیم ، فنشروا لواء الإسلام علی أرجاء الآفاق ، وأدوّا رساله اللّه إلی العالمین عن کلّ جدّ وجهد بالغین .


الصحابه أبواب علم النبی ( ص ) لا ینطقون إلّا عن لسانه

وقال تحت عنوان : « تفسیر الصحابی فی مجال الاعتبار » :


ولتفسیر الصحابی قیمته الأعلی فی مجال الاعتبار العلمی والعملی ، حیث هم أبواب علم النبی ( ص ) والطرق الموصله إلیه ، وقد ربّاهم وعلّمهم وفقّههم لیکونوا وسائط بینه وبین الناس ، ولینذروا قومهم إذا رجعوا الیهم . فکانوا لایصدرون الناس إلّا عن مصدر الوحی الأمین ، ولا ینطقون إلّا عن لسانه الناطق بالحقّ المبین
التفسیر الأثری : ۱ / ۹۸ . .

إلی أن قال :

والخلاصه : إنّما کانت قیمه تفسیر الصحابی لمکان قربه من رسول اللّه ( ص ) وموضع عنایته البالغه بشأن تعلیمه وتربیته ، وکونه أقرب عهداً بمواقع نزول القرآن ، وأعرف بأهدافه ومقاصده ومرامیه ، کما قال السیّد بن طاووس : « هم أقرب علماً بنزول القرآن » التفسیر الأثری الجامع : ۱ / ۱۰۱ . .

أصحاب رسول اللّه ( ص ) لا یصدرون الناس إلّا عن مصدر الوحی . . .

فاذا کانت تلک حاله العلماء من أصحاب رسول اللّه ( ص ) لا یصدرون الناس إلّا عن مصدر الوحی الأمین ، ولا ینطقون إلّا عن لسانه الناطق بالحق المبین ، فکیف یا تری مبلغ اعتبار ما یصدر عن ثلّه ، هم حمله علم الرسول ، والحفظه علی شریعته الأمناء؟!

وذلک لموضع عداله الصحابی ووثاقته فی الدین ، فلا یخبر عما لا طریق للحسّ إلیه ، إلّا إذا کان قد أخبره ذو علم علیم صادق أمین
التفسیر والمفسّرون : ۱ / ۳۰۱ . .

کلام العلّامه الطباطبایی فی عدم حجیّه قول الصحابه

ذکر کلام السیّد الطباطبائی فی الهامش بقوله :

قال ذیل الآیه ۴۴ من سوره النحل : ( وَأَنزَلْنَآ إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ ) النحل : ۱۶ / ۴۴ . .

وفی الآیه دلاله علی حجّیه قول النبی ( ص ) فی بیان الآیات القرآنیه . ویلحق به بیان أهل بیته ( ع ) لحدیث الثقلین . وأمّا سائر الامّه من الصحابه أو التابعین أو العلماء فلا حجّیه لبیانهم ، لعدم شمول الآیه وعدم نصّ معتمد علیه یعطی حجّیه بیانهم علی الإطلاق . ( المیزان ۱۲ : ۲۷۸ )

وهکذا ذکر فی رساله « قرآن در اسلام : ۴۹ » إنّما اعتبر قول النبی ( ص ) فی التفسیر بنصّ الآیه الکریمه ( ۴۴ من سوره النحل ) . وکذا قول العتره بنصّ حدیث الثقلین . أمّا أقوال الصحابه والتابعین فلا اعتبار بها کما هو الحال فی آراء سائر المسلمین .

وعقّب علی کلام العلّامه بقوله : وهو غریب جدّاً التفسیر الأثری الجامع : ۱ / ۱۰۱ . .

الاعتراض الشدید علی العلّامه الطباطبایی

وقال الشیخ معرفه فی ردّ کلام الطباطبائی :

ومن ثمّ فنستغرب موضع سیّدنا العلّامه الطباطبائی ( ره ) المتردّد فی اعتبار قول الصحابی وکذا التابعی فی مجال التفسیر ، نظراً لعدم دلیل خاصّ علی الاعتبار!!

أو لا یکفی قوله تعالی : ( فَلَوْلَا نَفَرَ مِن کُلِ
ّ فِرْقَهٍ مِّنْهُمْ طَآلِفَهٌ لِّیَتَفَقَّهُواْ فِی الدِّینِ وَلِیُنذِرُواْ قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُواْ إِلَیْهِمْ لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ ) توبه : ۱۲۲ . ؛ دلیلاً علی حجّیه قولهم فی الإنذار والتبیین فیما تفقّهوا؟!

أو لم یکن الإنذار هو البیان والإعلام بمبانی الشریعه ومعالم الدین؟ وإذا لم یکن الإنذار حجّه بالغه ، فما وجه الحذر بعد البیان؟

أو لم یکن ربّاهم رسول اللّه ( ص ) لیصدروا ع۴نه ولیربّوا الناس کما ربّاهم ؟ ولیصبحوا مراجع للناس یفیدونهم ویستفیدون منهم . ( وَکَذَلِکَ جَعَلْنَکُمْ أُمَّهً وَسَطًا لِّتَکُونُواْ شُهَدَآءَ عَلَی النَّاسِ وَیَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهِیدًا
توبه : ۱۲۲ .

البقره : ۱۴۳ . .
أو لیس قد جعلهم أمنه للأمّه من بعده کما هو أمنه لأصحابه فی حیاته؟

ولم یکن صحابته أمنه إلّا لأنّهم حمله علمه إلی الناس ومستودع شریعته إلی الملأ من العالمین
التفسیر الأثری الجامع : ۱ / ۱۰۱ . .

قول الصحابی معتبر مطلقاً

قال بعد ذکر حدیث ضعیف عن عیون أخبار الرضا ( ع ) :


« هذا کلّه بالنسبه إلی درایه الصحابی وعلمه وفهمه لمبانی الدین ، أمّا روایته فلا تقلّ عن درایته قوّه واعتباراً ، وإنّما یحدّثک صادق مصدّق فیما وعی وأخبر ورعی »
التفسیر الأثری الجامع : ۱ / ۱۰۴ . .

قال بعد ذکر حدیث عن أمیر المؤمنین ( ع ) فی الصحابه :


« فالصحیح هو الاعتبار بقول الصحابی فی التفسیر ، سواء فی درایته أم فی روایته ، وأنّه أحد المنابع الأصل فی التفسیر
التفسیر الأثری الجامع : ۱ / ۱۰۵ . .

علوم التابعین امتداد لنور الرساله

قال تحت عنوان : « التفسیر فی دور التابعین » :


لم یکد ینصرم عهد الصحابه إلّا وقد نبغ رجال أکفاء ، لیخلفوهم فی حمل أمانه اللّه وأداء رسالته فی الأرض ، وهم التابعون الذین اتّبعوهم بإحسان ، إنّهم رجال أخّر بهم الزمان عن إمکان الاستضاءه من أنوار عهد الرساله الفائضه بالخیر والبرکات ، فاستعاضوا عنها بالمثول لدی أکابر الصحابه والعکوف علی أعتابهم المقدّسه ، یستفیدون من علومهم ویستضیئون بنور هدایتهم ، والذی هو امتداد لنور الرساله الذی أشرق الأرض بأرجائها ، فکان حتماً أن یدوم ویتداوم مع الخلود
التفسیر الأثری الجامع : ۱ / ۱۰۵ . .

الصحابه کنجوم السماء ، ومصابیح الدجی وأعلام الهدی

کان أعیان الصحابه کثره منتشرین فی البلاد کنجوم السماء ، ومصابیح الدجی وأعلام الهدی ، أینما حلّوا أو ارتحلوا من بقاع الأرض ، وبذلک ازدهرت معالم الدین وانتشرت تعالیم الإسلام وشاع وذاع مفاهیم الکتاب والسنّه القویمه بین العباد وفی مختلف البلاد التفسیر الأثری الجامع : ۱ / ۱۰۶ ، هکذا فی التفسیر والمفسرون : ۱ / ۳۱۵ . .

أعلام التابعین أکفاء لحمل عب
ء رساله الإسلام إلی الملأ فی الخافقین

قال تحت عنوان : أعلام التابعین


تلک مدارس التفسیر کان قد تخرّج علیها رجال علماء کانوا أکفاء لحمل عب
ء رساله الإسلام إلی الملأ فی الخافقین . وبهم ازدهرت معالم الدین وانتشرت أحکام الشریعه ومبانیها فی شتّی أرجاء البلاد
التفسیر الأثری الجامع : ۱ / ۱۰۷ . .

أتباع التابعین أجلّاء بهم دارت رحی العلم فی أرجاء البلاد

قال تحت عنوان : أتباع التابعین :

ویلحق بالتابعین أتباعهم ممّن نشطوا علی انتهاج طریقتهم ونسجوا کرائم الآثار علی منوالهم . وهم کثره من علماء أجلّاء بهم دارت رحی العلم فی أرجاء البلاد وملأوا الآفاق صیتاً وشهره ، فکانوا قدوه أهل العلم مصدراً ومرجعاً یرجع الیهم روّاد العلم والفضیله من کلّ صوب ومکان
التفسیر الأثری الجامع : ۱ / ۱۱۲ . .

نظره عابره إلی کلماته فی « التفسیر والمفسّرون »

النبی ( ص ) علّم وأدب اصحابه لیجعل منهم أمّه وسطاً لیکونوا شهداء علی الناس ( ۲۹۷ ) .

کان النبی ( ص ) قد رکّز جلّ حیاته علی تربیه أصحابه الأجلاء وتعلیمهم الآداب والمعارف ، والسنن والأحکام ولیجعل منهم أمّه وسطاً لیکونوا شهداء علی الناس ، فقد جاء ( ص ) ل” ( یَتْلُواْ عَلَیْهِمْ ءَایَتِهِ
ی وَیُزَکِّیهِمْ وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَبَ وَالْحِکْمَهَ وَإِن کَانُواْ مِن قَبْلُ لَفِی ضَلَلٍ مُّبِینٍ ) الجمعه : ۲ . .

ولا شک أنّه ( ص ) فعل ما کان من شأنه أن یفعل وربّی من أصحابه ثله من علماء ورثوا علمه وحملوا حکمته إلی الملأ من الناس
التفسیر والمفسرون : ۱ / ۲۹۷ . .

دور النبی فی أصحابه دور المعلم والمرشد

وهل کان دور النبی ( ص ) فی أمّته ، وفی أصحابه الخلّص بالخصوص ، سوی دور معلم ومرشد حکیم؟ فلقد کان ( ص ) حریصاً علی تربیتهم وتعلیمهم فی جمیع أبعاد الشریعه ، وبیان مفاهیم الإسلام .

هذا من جهه ، ومن جهه أخری ، فانّ من صحابته الأخیار – ممن رضی اللّه عنهم ورضوا عنه – من کان علی وفره من الذکاء ، طالباً مجدّاً فی طلب العلم والحکمه والرشا ، مولعاً بالسؤال والازدیاد من معارف الإسلام ، وکانوا کثره من ذوی النباهه والفطنه والاستعداد ( رجال صدقوا ما عاهدوا اللّه علیه ) الاحزاب : ۲۳ . ، ( واستقاموا علی الطریقه فسقاهم ربّهم ماء غدقا ) الجنّ : ۱۶ ، التفسیر والمفسرون : ۱ / ۲۹۸ .

عرض ونقد الآراء ونظریّات الشیخ محمد هادی معرفه

قد لاحظتم کلام سماحه الشیخ معرفه فی تجلیل الصحابه ؛ بل عصمتهم بما لم یسبق إلیه أحد من علماء الشیعه طیله قرون ماضیه .

القول فی عداله الصحابه وعصمتهم

حیت انّ قوله فی الصحابه بأنّهم لایصدرون الناس إلّا عن مصدر الوحی الأمین ، ولا ینطقون إلّا عن لسانه الناطق بالحقّ المبین
التفسیر والمفسّرون : ۱ / ۳۰۱ والتفسیر الأثری الجامع : ۱ / ۹۸ . ، لا ینطبق علی حجیّه الراوی بل الحجیه الذاتیه لا الحجیه الطریقیه الظنیّه کما أنّه یعلم من اعتراضه علی العلّامه الطباطبائی بأنّ الحجیّه لاتختصّ بالنبی وأهل بیته ؛ بل حجیّه قول الصحابی حجّه ثالثه فی عرض حجیّه قول النبی والثقلین ( ع ) .

ولوتنزلنا عن ذلک وقلنا بأنّ مراده من وصف الصحابه – بأنّهم کنجوم السماء وأعلام الهدی و . . . – هو وثاقه الصحابه وعدالتهم کما قال : « لموضع عداله الصحابی ووثاقته فی الدین » التفسیر والمفسّرون : ۱ / ۳۰۱ . ، وهو باطل بالضروره .

الکتاب ینفی القول بعداله جمیع الصحابه

فنقول : لوأراد من ذلک عداله مطلق الصحابه وعامّتهم ، فهذا باطل بالکتاب والسنّه وواقع التاریخ . کما سنبیّن ذلک .

أمّا الکتاب فتکفی الآیات الوارده فی المنافقین لاسیّما فی الذین مردوا علی النفاق من أهل المدینه وحولها وکان النبی الأعظم ( ص ) لا یعرف بعضهم ، وفی مرضی القلوب وذوی التشکیک وأولی الإثاره للفتنه الأحزاب : ۱۲ ، التوبه ۴۵ ، ۴۶ ، ۴۷ . ، والذین یؤذون النبی ( ص ) التوبه : ۶۱ . ، والذین یظنّون باللّه الظنون الکاذبه آل عمران : ۱۵۴ . ، والفاسق الذی جاء بخبر کاذب فی عصر النبی ( ص ) لحجرات : ۶ . وغیر ذلک .

السنّه تنفی القول بعداله جمیع الصحابه

حدیث الحوض والارتداد علی الأعقاب :

وأمّا السنّه فلو لم یکن إلّا حدیث الحوض الدالّ علی ارتداد الصحابه ورجوعهم القهقهری فیکفی لکلّ ذی شعور بأنّ القول بعداله عموم الصحابه إلی الأسطوره أقرب منها إلی الحقیقه .

أمّا الواقع التاریخی فهو أوضح من أن یحتاج إلی البیان لأنّ الحوادث الواقعه بعد رحله رسول اللّه ( ص ) کالهجوم علی بیت مهبط الوحی وإیذاء بضعه المصطفی
کما نقل الشهرستانی المتوفی ۵۴۸ : عن الجاحظ : إنّ عمر ضرب بطن فاطمه علیها السلام یوم البیعه حتّی ألقت الجنین من بطنها و کان عمر یصیح : إحرقوا دارها بمن فیها ، و ماکان فی الدار غیر علیّ و فاطمه و الحسن و الحسین و زینب ( ع ) . الملل و النحل : ۱ / ۵۷ . طبعه بیروت ، دار المعرفه یراجع : أنساب الأشراف : ۱ / ۵۸۶ ، الامامه والسیاسه : ۱ / ۱۲ ، مصنّف ابن أبی شیبه : ۱۴ / ۵۶۷ ، الفرق بین الفرق لأبی طاهر البغدادی : ۱۱۳ . مع أنّهم سمعوا قول النبی ( ص ) فاطمه بضعه منّی یؤذینی ما آذاها کما فی صحیح البخاری عن رسول الله صلی الله علیه وسلم قال : فاطمه بضعه منّی فمن أغضبها أغضبنی . صحیح البخاری ۴ / ۲۱۰ .

وفی صحیح مسلم : قال صلی الله علیه وسلم : إنّما فاطمه بضعه منّی یؤذینی ما آذاها . صحیح مسلم ۷ / ۱۴۱ .

وفی مستدرک الصحیحین : قال رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم لفاطمه : إنّ اللّه یغضب لغضبک ، ویرضی لرضاک . هذا حدیث صحیح الإسناد ولم یخرجاه . المستدرک : ۳ / ۱۵۳ ، مجمع الزوائد : ۹ / ۲۰۳ . وقرؤوا قول اللّه تعالی ( إِنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ
و لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِی الدُّنْیَا وَالْأَخِرَهِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُّهِینًا ) . الأحزاب : ۳۳ / ۵۷ .

ما وقع من الصحابه فی حقّ المرتضی ( ع ) وکلامه فیهم :

وهکذا ما وقع منهم فی حقّ المرتضی ( ع ) خلیفه المصطفی ( ص ) بحیث أخرجوه من بیته ظلماً بعث أبو بکر عمر بن الخطاب إلی هؤلاء لیخرجهم من بیت فاطمه ، وقال له : « إن أبوا فقاتلهم » . العقد الفرید : ۵ / ۱ ، تاریخ أبی الفداء : ۱ / ۱۵۶ . وکانوا یسوقونه سوقاً عنیفاً کما عن أبی بکر الجوهری : وساقهما عمر ومن معه سوقاً عنیفاً واجتمع الناس ینظرون ، وامتلأت شوارع المدینه بالرجال . السقیفه وفدک : ۷۳ ، شرح نهج البلاغه : ۶ / ۴۹ . وقادوه إلی البیعه کالجمل المخشوش
کما قال علی ( ع ) فی جواب معاویه : وقلت إنّی کنت أقاد کما یقاد الجمل المخشوش حتی أبایع ولعمر اللّه لقد أردت أن تذمّ فمدحت ، وأن تفضح فافتضحت . نهج البلاغه محمد عبده : ۳ / ۳۳ ، الکتاب ۲۸ . شرح نهج البلاغه ۱۵ / ۱۸۳ ، أنساب الأشراف : ۲۷۸ ، صبح الأعشی : ۱ / ۲۲۸ ، المناقب للخوارزمی : ۲۵۱ . وهدّدوه بالقتل
کما قال ابن قتیبه : فمضوا به إلی أبی بکر ، فقالوا له : بایع . فقال : إن أنا لم أفعل فمه ؟ ! قالوا : إذا واللّه الذی لا إله إلا هو نضرب عنقک ! قال : إذا تقتلون عبد اللّه وأخا رسوله . وأبو بکر ساکت لا یتکلّم . . . فلحق علی بقبر رسول الله صلی الله علیه وسلم یَصیح ویَبکِی ویُنادی : « یا ابن أم إن القوم استضعفونی وکادوا یقتلوننی » . الإمامه والسیاسه بتحقیق الشیری : ۳۱ ، باب کیف کانت بیعه علی بن أبی طالب ، أعلام النساء : ۴ / ۱۱۴ . وهو کان متألّماً ومستصرخاً وقد روی کثیر من المحدثین انه عقیب یوم السقیفه تألّم وتظلّم واستنجد واستصرخ حیث ساموه الحضور والبیعه وأنّه قال وهو یشیر الی القبر ( یا بن أمّ إنّ القوم استضعفونی وکادوا یقتلوننی ) وأنّه قال : وا جعفراه! ولا جعفر لی الیوم ، واحمزتاه! ولا حمزه لی الیوم . شرح نهج البلاغه : ۱۱ / ۱۱۱ . ولکنّهم مع ذلک کلّه لم یمکن لهم أن یسلموه للبیعه فمسح أبوبکر یده علی ید علی ( ع ) وهی مضمومه کما قال مسعود : فقالوا له : مد یدک فبایع فأبی علیهم فمدّوا یده کرها ، فقبض علی أنامله فراموا بأجمعهم فتحها فلم یقدروا ، فمسح علیها أبو بکر وهی مضمومه . إثبات الوصیه للمسعودی : ۱۴۶ ، الشافی : ۳ / ۲۴۴ . وقد قال ( ع ) فی ذلک : « صبرت وفی العین قذی وفی الحلق شجی » نهج البلاغه خطبه ۳ ، المعروف بخطبه الشقشیّه . ، وقال ابن أبی الحدید : قد تواترت الأخبار عنه ( ع ) بنحو من هذا القول ، نحو قوله : « مازلت مظلوما منذ قبض اللّه رسوله حتی یوم الناس هذا » شرح نهج البلاغه : ۹ / ۳۰۶ . .

وهو کان یعتقد ولم یزل بکون کلّ من أبی بکر وعمر « کاذباً آثماً غادراً خائناً » کما صرّح بذلک فی صحاحهم
روی مسلم بإسناده عن عمر بن الخطاب مخاطباً لعلی بن أبی طالب والعباس : « فلمّا توفّی رسول اللّه صلی اللّه علیه وآله ، قال أبو بکر : أنا ولی رسول اللّه ، فجئتما ، أنت تطلب میراثک من ابن أخیک ، ویطلب هذا میراث امرأته من أبیها ، فقال أبو بکر : قال رسول اللّه صلی الله علیه وآله : نحن معاشر الأنبیاء لا نورث ، ما ترکناه فهو صدقه ، فرأیتماه کاذباً آثماً غادراً خائناً ، واللّه یعلم أنّه لصادق ، بارّ ، راشد ، تابع للحقّ ! ثمّ توفّی أبو بکر فقلت : أنا ولیّ رسول اللّه صلی اللّه علیه وآله ، ولی أبی بکر ، فرأیتمانی کاذباً آثماً غادراً خائناً ! واللّه یعلم أنّی لصادق ، بارّ ، تابع للحقّ! » . صحیح مسلم ج ۵ ص ۱۵۲ ، کتاب الجهاد باب ۱۵ حکم الفئ حدیث ۴۹ ، فتح الباری ج ۶ ص ۱۴۴ وکنز العمال ج ۷ ص ۲۴۱ . کما قال لأبی بکر : « ولکنّک استبددت علینا بالأمر وکنّا نری لقرابتنا من رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم نصیباً حتّی فاضت عینا أبی بکر » صحیح البخاری : ۵ / ۸۲ ، کتاب المغازی ، با غزوه خیبر ، صحیح مسلم : ۵ / ۱۵۴ . .

حتّی إذا مضی عمر لسبیله واقترحوا لعلی ( ع ) الولایه بشرط أن یسیر بکتاب اللّه وسنّه نبیّه وسیره أبی بکر وعمر فرفضه قائلاً : « أسیر فیکم بکتاب اللّه وسنّه نبیّه ما استطعت » تاریخ الیعقوبی : ۲ / ۱۶۲ شرح نهج البلاغه لابن أبی الحدید : ۱ / ۱۸۸ ، ۹ / ۵۳ ، ۱۰ / ۲۴۵ ، الفصول فی الأصول للجصّاص : ۴ / ۵۵ ، أسد الغابه : ۴ / ۳۲ ، تاریخ المدینه لابن شبه النمیری : ۳ / ۹۳۰ ، تاریخ الطبری : ۳ / ۲۹۷ ، تاریخ ابن خلدون : ۲ / ۱۲۶ والشافی فی الإمامه : ۴ / ۲۰۹ . .

وقد صرّح فی کتابه إلی الأشتر حین ولاه مصر : « فإنّ هذا الدین قد کان أسیراً فی أیدی الأشرار ، یعمل فیه بالهوی و تطلب به الدنیا » نهج البلاغه شیخ محمد عبده : ۳ / ۹۵ ، الکتاب ۵۳ ، شرح نهج البلاغه لابن أبی الحدید : ۱۷ / ۵۹ . .

وأصرح من ذلک ما أعلن برجوعهم إلی الأعقاب بعد رحله الرسول ( ص ) وعملوا بسنّه آل فرعون کما فی قوله : « حتّی إذا قبض اللّه رسوله () رجع قومٌ علی الأعقاب و غالَتْهُم السبُلُ
أهلکهم اختلاف الآراء . و اتّکلوا علی الوَلائج
الولیجه وهی البطانه . أی اتّکلوا علی المنافقین وأعداء الإسلام ، کما یقول اللّه ولم یتّخذوا من دون اللّه ولا رسوله ولا المؤمنین ولیجه . آل عمران : ۱۴۴ . و وصلوا غیرَ الرحِم و هَجَروا السببَ الذی أُمروا بمودّته ، و نقلوا البِناء عن رَصّ أساسه فبنوه فی غیر موضعه ، معادنُ کلّ خطیئه ، و أبوابُ کلّ ضارب فی غَمْرَهٍ الضلال والجهل . ، قد مارُوا
یسبحون فی الحیره کما یسبح الانسان فی الماء .

فی الحَیْره و ذَهَلوا فی السَکره ، علی سُنّه من آل فرعونَ من منقطع إلی الدنیا راکنٍ ، أو مُفارقٍ للدین مُباینِ » نهج البلاغه للشیخ محمد عبده : ۲ / ۳۵ الخطبه ۱۵۰ ، شرح نهج البلاغه : ۹ / ۱۳۲ . . پس از رحلت جانگداز رسول اکرم ( ص ) ، گروهی به گذشته جاهلی خود بازگشتند و با پیمودن راه های گوناگون گمراه شدند و بر آرا و اندیشه های نادرست خود اعتماد نمودند و از غیر خویشان پیروی نمودند ، و از وسیله هدایت و رستگاری یعنی اهل بیت که مأمور به دوستی آن بودند ، دوری کردند . ( قل لا أسئلکم علیه أجراً الاّ الموده فی القربی ) ، و ساختمان اسلام و ایمان را از جایگاه استوارش انتقال داده آن را در جایی که سزاوار نبود پایه ریزی کردند .

آنان کانون هر خطا و گناه و پناهگاه هر فتنه
جو شدند و سرانجام در سرگردانی فرو رفته و در غفلت و مستی ، به روش و آیین فرعونیان درآمدند ، از همه بریده و دل به دنیا بستند و یا پیوند خود را با دین گسستند .

اجراء الحدود علی الصحابه فی حیاه الرسول ( ص )

ومن جانب آخر ما ثبت من وقوع الجرائم الکبیره عن الصحابه فی حیاه النبی من شرب الخمر وفعل الزنا وإجراء الحدود علیهم کما ورد فی النعیمان الصحابی لمّا شرب الخمر أمر النبی ( ص ) أن یضربوه بالنعال
صحیح البخاری : ۸ / ۱۳ ، ( رقم ۶۷۷۵ ) کتاب الحدّ ، باب من أمر بضرب الحدّ فی البیت . . نقل ابن حجر أنّه جلد فی الخمر أکثر من خمسین مره فتح الباری : ۱۲ / ۵۶ ، ۶۹ . .

وکذا عبد اللّه الملقب بالحمار ، أمر النبی ( ص ) بجلده فی الشراب
صحیح البخاری : ۸ / ۱۴ ، ( رقم ۶۷۸۰ ) باب ما یکره من لعن شارب الخمر وانه لیس بخارج من المله . .

واعتراض رسول اللّه
صلی الله وعلیه وآله وسلم علی الذین کانوا تشفّعوا فی المرأه المخزومیّه التی سرقت
صحیح البخاری : ۸ / ۱۶ ، ( رقم ۶۷۸۸ ) ، باب کراهیه الشفاعه فی الحد إذا رفع إلی السلطان . .

وفی رجل من أسلم زنی ، فأمر به الرسول
صلی الله وعلیه وآله وسلم فرجم ، ثمّ فرّ ، فأُدرک فرجم ، حتی مات
صحیح البخاری : ۸ / ۲۲ ، ( رقم ۶۸۲۰ ) باب الرجم بالمصلّی . .

ورجل من الأعراب زنی بإمرأه مستأجره فأمر النبی
صلی الله وعلیه وآله وسلم بجلده وتغریبه عامّاً وأمر برجم المرأه صحیح البخاری : ۸ / ۲۸ ، ( رقم ۶۸۳۵ ) ، باب من أمر غیر الامام باقامه الحد غائباً . .

وامرأه صحابیّه مخزومیّه کانت تستعیر المتاع فتجحده ، فأمر النبی
صلی الله وعلیه وآله وسلم بقطع یدها سنن أبی داود : ۲ / ۳۳۸ ، ح ۴۳۹۵ ) باب فی القطع فی العاریه إذا جحدت . .

ورجل سرق فأمر النبی
صلی الله وعلیه وآله وسلم بالقطع أربع مرّات وفی الخامسه أمر بقتله
سنن أبی داود : ۲ / ۳۴۱ ، ح ۴۴۱۰ ، باب فی السارق یسرق مراراً . . وفی قضیّه الإفک وقذف عائشه ، جلد رسول اللّه
صلی الله وعلیه وآله وسلم عبد اللّه بن أبیّ ومسطّح بن أثاثه وحسان بن ثابت ، وحمنه بنت جحش . . . المحلی : ۱۱ / ۱۳۰ ، الإصابه : ۶ / ۷۴ رقم ۷۹۵۳ ، المعجم الکبیر : ۲۳ / ۱۲۸ ، الدر المنثور : ۵ / ۲۸ . . .

وکذا حاطب بن أبی بَلْتَعَه الذی أرسل کتاباً بواسطه إمرأه من المشرکین إلی مشرکی مکّه لیخبرهم بأمر رسول اللّه
صلی الله وعلیه وآله وسلم فقال عمر : إنّه قد خان اللّه ورسولَه والمؤمنین ، فدعنی فَلأضرب عنقه
صحیح البخاری : ۵ / ۱۰ ( رقم ۳۹۸۳ ) کتاب المغازی باب فضل من شهد بدراً ، و۴ / ۳۸ ( رقم ۳۰۸۱ ) ، کتاب الجهاد ، باب إذا اضطر الرجل إلی النظر فی شعور أهل الذمه ، و۴ / ۱۹ ( رقم ۳۰۰۷ ) ، کتاب الجهاد ، باب الجاسوس ، و۵ / ۸۹ ، ( رقم ۴۱۷۴ کتاب المغازی ، باب غزوه الفتح . .

إجراء الحدود علی الصحابه بعد النبی ( ص )

وهکذا ما ثبت من وقوع الجرائم الموبقه من الصحابه بعد رحیل الرسول ( ص ) إلی الملأ الأعلی کما ورد فی عبدالرحمن بن عمر وعقبه الحارث البدری اللذان شربا الخمر فحّده عمرو بن العاص أمیر مصر ، ثمّ أحضر عمر ابنه عبد الرحمن فحّده مرّه اخری فمات من جلده
السنن الکبری : ۸ / ۳۱۲ ، المصنف لعبد الرزاق الصنعانی : ۹ / ۲۳۳ ، تاریخ بغداد : ۳ / ۷۵ ، تاریخ مدینه دمشق : ۴۴ / ۳۲۴ ، کنز العمال – المتقی الهندی : ۱۲ / ۶۶۵ قائلاً : ( عب ، ق ، وسنده صحیح ) ، العقد الفرید : ۶ / ۲۶۵ ، تاریخ عمر بن الخطاب : ص
۲۱۳ ، ارشاد الساری : ۱۴ / ۲۱۶ .
.

وفی روایه ابن عساکر : فکلّمه عبد الرحمن بن عوف فقال یا أمیر المؤمنین قد أقیم علیه الحد مره فما علیه أن یقیمه ثانیه فلم یلتفت إلی هذا عمر ، وزبره فجعل عبد الرحمن یصیح إنی مریض وأنت قاتلی فضربه مره ثانیه للحدّ ، ثمّ حبسه وهو یعانی من المرض فمات
تاریخ مدینه دمشق : ۴۴ / ۳۲۷ ، کنز العمال : ۱۲ / ۶۶۴ عن ابن سعد . .

قال ابن کثیر : وفی هذه السنه ( ۱۴ ه” ) ضرب عمر بن الخطاب ابنه عبید اللّه فی الشراب هو وجماعه معه و فیها ضرب أبا محجن الثقفی فی الشراب أیضاً سبع مرّات وضرب معه ربیعه بن أمیه بن حلف
البدایه والنهایه : ۷ / ۵۷ ، حوادث سنه ۱۴ ه” . .

فکان أبو محجن الثقفی لا یزال یجلّد فی الخمر فلمّا أکثر علیهم سجنوه وأوثقوه . وقد حدّ فی الشراب سبع مرّات
الإصابه : ۷ / ۳۰۰ رقم ۱۰۵۰۷ ، یراجع : المصنف لابن أبی شیبه : ۸ / ۱۰ ، الثقات لابن حبان : ۲ / ۲۰۹ ، الدر المنثور : ۲ / ۳۲۵ ، فقه السنه للسید سابق : ۲ / ۶۲۶ . .

فلم یقبل تأویله بقوله تعالی : ( لیس علی الذین آمنوا وعملوا الصالحات جناح فیما طعموا ) الأغانی : ۲۱ / ۱۴۲ ، والمناقب للموفق الخوارزمی : ۹۹ ، من دون ذکر اسم محجن . .

والولید بن عقبه شرب الخمر وصلی الصبح أربعاً وجلد صحیح مسلم : ۵ / ۱۲۶ ، ( رقم ۱۷۰۷ ) ، کتاب الحدود ، باب حدّ الخمر . .

قال ابن حجر : قصه صلاته بالناس الصبح أربعا وهو سکران مشهوره مخرجه وقصّه عزله بعد أن ثبت علیه شرب الخمر مشهوره أیضاً الإصابه ۶ / ۴۸۲ . .

قدامه بن مظعون البدری شرب الخمر فحدّه عمر ، فلم یقبل تأویله بقوله تعالی : ( لیس علی الذین آمنوا وعملوا الصالحات جناح فیما طعموا ) الإصابه : ۵ / ۳۲۳ ، فتوح البلدان للبلاذری : ۱ / ۱۰۰ ، تاریخ الطبری : ۳ / ۲۰۲ ، البدایه والنهایه : ۷ / ۱۲۰ . .

و کذا المغیره بن شعبه زنی بأمّ جمیل بنت عمرو وشهد علیه : أبو بکره ، ونافع بن الحارث ، وشبل بن معبد ، هؤلاء کلّهم من الصحابه بل من فضلاء الصحابه وکبارهم
کما قال ابن حجر : فی أبی بکره نفیع بن الحارث : وکان من فضلاء الصحابه وسکن البصره . الإصابه : ۶ / ۳۶۹ رقم ۸۸۱۶ .

وقال فی نافع بن عبد الحارث بن حباله : وقال بن عبد البر : کان من کبار الصحابه وفضلائهم . الإصابه : ۶ / ۳۲۱ رقم ۸۶۷۸ .

وذکر أیضاً شبل بن معبد بن عبید بن الحارث ، من الصحابه . الإصابه : ۳ / ۳۰۳ ، رقم ۳۹۷۶ . .

وکانت شهاده هؤلاء الثلاثه صریحه فصیحه بأنّهم رأوه یولجه فیها إیلاج المیل فی المکحله ، ولما جاء الرابع أی زیاد بن سمیه لیشهد ، أفهمه عمر بن الخطاب رغبته فی أن لا یخزی المغیره قائلاً : « أری رجلا لا یخزی الله علی لسانه رجلا من المهاجرین » ، ثمّ سأله عما رآه فقال : رأیته مستبطنها . . . رافعاً رجلیها ، فرأیت خصیتیه تتردّد إلی ما بین فخذیها ، ورأیت حفزاً شدیداً ، وسمعت نفساً عالیاً .

فقال عمر : الله أکبر قم یا مغیره إلیهم فاضربهم فقام یقیم الحدود علی الثلاثه فتوح البلدان للبلاذری : ۲ / ۴۲۳ ، طبعه مکتبه النهضه المصریه – القاهره ، سنه ۱۳۷۹ ، والبدایه والنهایه لابن کثیر : ۷ / ۹۳ ، طبعه دار إحیاء التراث العربی – بیروت . سنه ۱۴۰۸ ، السقیفه وفدک للجوهری : ۹۵ ، وتاریخ الطبری : ۳ / ۱۶۹ ، تاریخ مدینه دمشق لابن عساکر : ۶۰ / ۳۷ ، سنن البیهقی : ۸ / ۲۳۵ ، المستدرک للصحیحین : ۳ / ۴۴۸ ، وفیات الأعیان : ۶ / ۳۶۴ . .

ومن جانب ثالث قد ثبت عن الصحابه مخالفه النبی ( ص ) وإیذائه کما وقع ذلک فی اخریات حیاته ( ص ) حین أمر بالاحلال فی الحج فخالفوه وقالوا : یا رسول اللّه! أیّ الحلّ؟! صحیح البخاری : ۲ / ۱۵۲ ، کتاب الحج ، باب ۳۳ ح ۱۴۸۹ . . وجاء فی روایه مسلم عن عائشه رضی اللّه عنها ، أنّها قالت : قدم رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم لأربع مضین من ذی الحجه أو خمس ، فدخل علیّ وهو غضبان ، فقلت : من أغضبک یا رسول اللّه؟ أدخله اللّه النار صحیح مسلم : ۴ / ۳۳ ، کتاب الحج ، باب بیان وجوه الإحرام . . . . .

وفی روایه أحمد بن حنبل : فقال الناس یا رسول اللّه قد أحرمنا بالحج ، فکیف نجعلها عمره قال : « انظروا ما آمرکم به فافعلوا » فردّوا علیه القول فغضب ، ثمّ انطلق حتّی دخل علی عائشه غضبان ، فرأت الغضب فی وجهه فقالت : من أغضبک؟ أغضبه اللّه ، قال : « ومالی لا أغضب؟ وأنا آمر بالأمر فلا أُتَّبع » مسند أحمد : ۴ / ۲۸۶ ، باب حدیث قیس عنه البراء بن عازب ، کنز العمّال : ۵ / ۲۷۵ ، تذکره الحفّاظ : ۱ / ۱۱۶ ، ذکر أخبار إصبهان : ۲ / ۱۶۲ . ، وصرّح بصحّه الروایه الهیثمی
جمع الزوائد للهیثمی ج ۲۳۳۳ .
والذهبی
سیر أعلام النبلاء : ۸ / ۴۹۸ . .

الوصیّه الممنوعه

وأغرب من ذلک ما صدر عن الصحابه فی مرض موته ( ص ) حین أمرهم بالکتاب والدواه فأهانوه أشدّ الإهانه ونسبوه إلی الهجر والهذیان مخالفه للکتاب .

کما روی البخاری بأنّه ( ص ) قال : « هلّم أکتب لکم کتاباً لا تضلّوا بعده! فقال عمر : إنّ النبیّ ( ص ) قد غلب علیه الوجع ، وعندکم القرآن حسبنا کتاب اللّه ، فاختلف أهل البیت فاختصموا . منهم من یقول : قرّبوا یکتب لکم النبی ( ص ) کتاباً لا تضلّوا بعده ومنهم من یقول : ما قال عمر ، فلمّا أکثروا اللغط والاختلاف عند النبی قال لهم رسول اللّه ( ص ) قوموا ( عنّی ) ! قال : عبیداللّه فکان ابن عباس یقول : إنّ الرزیّه ما حال بین رسول اللّه وبین أن یکتب لهم ذلک الکتاب من اختلافهم ولغطهم » صحیح البخاری کتاب المرضی باب قول المریض قوموا عنّی . .

وفی هذه الروایه عدّه أسئله وشبهات :

۱ – کیف یمکن الجمع بین قول عمر بن الخطاب هذا وبین قوله تعالی « وما ینطق عن الهوی إن هو إلّا وحی یوحی » ؟

۲ – أ لیس قول عمر « حسبنا کتاب اللّه » ، رفضاً للسنه؟

۳ – ما معنی قول ابن عباس ، الذی عبر عن ذلک بالرزیّه؟

۴ – ولمّا کانت الکتابه مانعه عن ضلاله الأمّه فان ممانعه الکتاب أوجبت الضلاله؟

۵ – ألیس قول البخاری بأنّهم « أکثروا اللغط والاختلاف عند النبی » دالاً علی أنّ القوم لم یکونوا مسلّمین بقضاء النبی ( ص ) وحکمه مع أنّه تعالی یقول : « فلا وربّک لا یؤمنون حتّی یحکّموک فیما شجر بینهم ثمّ لا یجدوا فی أنفسهم حرجاً ممّا قضیت ویسلموا تسلیماً » النساء : ۶۵ . .

۶ – أ لیس قول النبی ( ص ) : « قوموا عنّی » أو « أخرجوا عنّی » ، دالاً علی أنّه أصابه الأذی ، وکیف یمکن الجمع بین هذا و بین قوله تعالی : « إنّ الذین یؤذون اللّه ورسوله لعنهم اللّه » الأحزاب : ۵۷ . .

۷ – لو کان الرسول
صلی الله وعلیه وآله وسلم قد هجر أو غلبه الوجع فلماذا قد تمسّک إخواننا أهل السنّه بخلافه أبی بکر بقول عائشه عنه ( ص ) : « مروا أبا بکر فلیصلّ » صحیح البخاری : ۱ / ۱۶۲ کتاب الأذان ، با وجوب صلاه الجماعه وص ۱۶۵ باب أهل العلم والفضل أحقّ بالإمامه . .

کما عن أحمد بن حنبل : بأنّه إنّما قدمّه علی من هو أقرأ لتفهم الصحابه من تقدیمه فی الإمامه الصغری استحقاقه للإمامه الکبری ، وتقدیمه فیها علی غیره
کشاف القناع للبهوتی ج ۱ ص ۵۷۳ ، وهکذا فی المواقف : ۸ / ۳۶۵ . .

بعد هذا کلّه ، أولم یکن القول بعداله الصحابه ووثاقتهم أو کونهم أبواب علم النبی ( ص ) والطرق الموصله إلیه ، قضیّه اسطوریّه ، ألاتری العجب من قول صاحب التفسیر الجامع الأثری؟! ألاتری « لا یصدرون الناس إلّا عن مصدر الوحی الأمین؟! یا حبّذا لطف العباره لو کان لها محتوی وماکان!!!

کیف یعقل أن یقال بأنّ الرسول ( ص ) « قد ربّاهم وعلّمهم وفقّههم لیکونوا وسائط بینه وبین الناس » وأنّهم « لایصدرون الناس إلّا عن مصدر الوحی الأمین ، ولا ینطقون إلّا عن لسانه الناطق بالحقّ المبین » التفسیر الأثری الجامع : ۱ / ۹۸ . .

ویؤیّد ذلک ما صرّح سعد الدین التفتازانی
قال ابن حجر : تقدّم فی الفنون واشتهر بذلک ، وطار صیته وانتفع الناس بتصانیفه . . . وانتهت إلیه معرفه العلوم بالمشرق ، مات بسمرقند سنه إحدی وتسعین وسبعمائه . بغیه الوعاه فی طبقات اللغویین والنحاه : ۲ / ۲۸۵ ، والدررالکامنه : ۴ / ۳۵۰ . راجع : شذرات الذهب : ۶ / ۳۱۹ ، والبدر الطائع : ۲ / ۳۰۳ .

قال الیان سرکیس : کان من محاسن الزمان ، لم تر العیون مثله فی الأعلام والأعیان . وهو الأستاذ علی الإطلاق . والمشار إلیه بالاتّفاق . اشتهرت تصانیفه فی الأرض ، وأتت بالطول والعرض . . . وقد انتهت إلیه رئاسه الحنفیّه بزمانه . ( ملخّصاً عن الفوائد البهیّه ) . معجم المطبوعات العربیه : ۱ / ۶۳۵ . المتوفّی ۷۹۱ : إنّ ما وقع بین الصحابه من المحاربات والمشاجرات علی الوجه المسطور فی کتب التواریخ ، والمذکور علی ألسنه الثقات ، یدلّ بظاهره علی أنّ بعضهم قد حادّ عن طریق الحقّ ، وبلغ حدّ الظلم والفسق ، وکان الباعث له الحقد والعناد ، والحسد واللِداد ، وطلب المُلک والرئاسه شرح المقاصد : ۵ / ۳۱۰ . .

أقول : نعم ، نشروا لواء الإسلام علی أرجاء الآفاق جل الملک والرئاسه!!! وإنّا نستحیی عن موقف المؤلف ونعتذر من کرام القرّاء .

لماذا نحترم الصحابه؟ و نکرمهم؟

إنّ احترامنا لهؤلاء وتکریمنا لهم إنّما هو لأجل کونهم أتباعاً لأهل البیت ، وسلوکهم مسلکهم ، فجعل هؤلاء فی مقابل أهل البیت وعطفهم علیهم وجعل منهجهم قسیم منهج الصحابه والتابعین وأتباع التابعین ، کما فعله فی کتابه التفسیر والمفسرون ، فهذا فی غایه الفساد ونهایه البطلان .

وأمّا التابعون وأتباع التابعین ، فنجب أن نزنهم بنفس المیزان الذی نزن به صحابه رسول اللّه ( ص ) فمن کان منهم عاملاً لوصیّه رسول اللّه ( ص ) آخذاً بطریقته وتابعاً للأئمه الطاهرین من أهل بیته ( ع ) نحن نحترمهم ونقبل قولهم فیما رووا عن مثلهم عن الذین أذهب اللّه عنهم الرجس وطهّرهم تطهیراً وجعلهم الرسول ( ص ) عدلاً لکتاب اللّه وعدّ قولهم أمناً من الضلال .

وأمّا من لم یکن کذلک ، لا نحترمه ولا نثق به ولا نعبأ بقوله وروایاته أیّاً من کان .

ولنذکر قصّه تابعیّ استضاء له الطریق ببرکه أهل البیت ، لعلّ راقم التفسیر یستیقظ من رقدته ویستبصر من عسوته ، هذا السیوطی یذکر فی درّه المنثور : « وأخرج ابن جریر وابن المنذر عن ابراهیم عن أبی حمزه الجزری قال صنعت طعاماً فدعوت ناساً من أصحابنا منهم : سعید بن جبیر والضحّاک بن مزاحم فسأل فتی من قریش سعید بن جبیر رضی اللّه عنه ، فقال : یا أبا عبد اللّه کیف تقرأ هذا الحرف فإنّی إذا أتیت علیه تمنیّت إنّی لا أقرأ هذه السوره حتی إذا استیأس الرسل وظنّوا أنّهم قد کذّبوا؟

قال : نعم حتی إذا استیأس الرسل من قومهم أن یصدّقوهم وظنّ المرسل إلیهم أنّ الرسل قد کذّبوا .

فقال الضحّاک رضی اللّه عنه : لو رحلت فی هذه إلی الیمن لکان قلیلاً » الدر المنثور : ۴ / ۴۱ ، جامع البیان للطبری : ۱۳ / ۱۰۹ ، أحکام القرآن للجصاص : ۳ / ۲۳۲ ، تفسیر ابن کثیر : ۲ / ۵۱۵ . .

تری فی هذه الروایه الرجل یتمنّی أن لو کان لا یقرء هذه السوره الشریفه لأجل الآیه التی أساءت بزعم القوم إلی الأنبیاء وإلی مکانه اصطفائهم ، وإذا بان سعید بن الجبیر علی المعنی ، فاه الضحاک بما فاه ، فأراح الجمع وأثار الضحاک حتّی انفجر وتفوّه بما أبان عن ثورته وقد سخن کتبهم بما أساءت إلی الأنبیاء حتّی ضاق المسلمون عن قرائه السوره .

وسعید هذا ، عاش علی مائده السیّد السجاد ( ع ) ، لا یقاس بآل محمد صلی اللّه علیه وآله من هذه الأمّه أحدٌ ، ولا یُسَوّی بهم من جَرَتْ نعمتُهم علیه أبداً . هم أساسُ الدین ، وعِمادُ الیقین . إلیهم یَفِی
ءُالغالی ، وبهم یُلْحَقُ التالی ، ولهم خصائصُ حقِّ الولایه ، وفیهم الوصیّهُ والوِراثهُ ، الآن إذ رجع الحقُّ إلی أهله ونُقِل إلی مُنْتَقَلِه » نهج البلاغه لمحمد عبده : ۱ / ۳۰ ، نهج البلاغه لصبحی الصالح : ۴۷ ، الخطبه۲ ، ، شرح نهج البلاغه لابن أبی الحدید : ۱ / ۱۳۹ ، ینابیع الموده : ۳ / ۴۴۹ . .

یاتری الدرر الکامنه فی هذا الصدف من کلام ولیّ الحقّ فی خطبته الثانیه من نهج البلاغه ولیستح من یرسل القلم مرخی العنان ، لا یبالی بما قال ولا بما یقول فیه المستیقظون المتتبعون .

ملاحظات تفصیلیّه

الصحابه لایصدرون إلّا عن مصدر الوحی ولا ینطقون إلّا عن لسانه الناطق

قال الشیخ محمّد هادی معرفه فی کتابه التفسیر الأثری الجامع تحت عنوان : « تفسیر الصحابی فی مجال الاعتبار » :

« ولتفسیر الصحابی قیمته الأغلی فی مجال الاعتبار العلمی والعملی ، حیث هم أبواب علم النبی ( ص ) والطرق الموصله إلیه ، وقد ربّاهم وعلّمهم وفقّههم لیکونوا وسائط بینه وبین الناس ، ولینذروا قومهم إذا رجعوا الیهم . فکانوا لا یصدرون الناس إلّا عن مصدر الوحی الأمین ، ولا ینطقون إلّا عن لسانه الناطق بالحقّ المبین
التفسیر الأثری الجامع : ۱ / ۹۸ . .

عدم کون الصحابه أبواب علم النبی ( ص )

أقول : هذا الکلام باطل من وجوه :

۱ – إنّ قوله بأنّ الصحابه « حیث هم أبواب علم النبی ( ص ) والطرق الموصله إلیه » ، مخالف وتکذیب لکلام الرسول ( ص ) حیث انحصر باب علمه فی علی بن أبی طالب ( ع ) قائلاً : « أنا مدینه العلم وعلی بابها فمن أراد العلم فلیأته من بابه » . ذکره الحاکم بعدّه طرق وصحّحها المستدرک : ۳ / ۱۲۶-۱۲۷ . . وهکذا ذکره المتقی فی کنز العمال مع القول بصحّته
کنز العمال : ۱۳ / ۱۴۹ . ورواه الطبرانی فی المعجم الکبیر : ۱۱ / ۵۵ . والخطیب فی تاریخ بغداد : ۳ / ۱۸۱ ، ۴ / ۳۴۸ ، ۷ / ۱۷۲ ، ۱۱ / ۲۰۴ ، . وجار اللّه الزمخشری فی الفایق فی غریب الحدیث : ۲ / ۱۶ ، جلال الدین السیوطی فی الجامع الصغیر : ۱ / ۴۱۵ ، و۳ / ۶۰ ، تاریخ الخلفاء للسیوطی : ۱۷۰ والمُناوی فی فیض القدیر شرح الجامع الصغیر : ۱ / ۴۹ ، وابن عبد البرّ ، فی الاستیعاب : ۳ / ۱۱۰۲ ، المزّی فی تهذیب الکمال ۲۰ / ۴۸۵ ، السهمی فی تاریخ جرجان : ۲۴ ، والذهبی فی تذکره الحفّاظ : ۴ / ۲۸ ، ابن کثیر فی البدایه والنهایه : ۷ / ۳۵۸ ، والهیثمی فی مجمع الزوائد ۹ / ۱۱۴ ، العینی فی عمده القاری ۷ / ۶۳۱ ، وابن أثیر فی جامع الأصول : ۸ / ۶۵۷ رقم ۶۵۰۱ وأسد الغابه : ۴ / ۲۲ . .

وهکذا قوله ( ص ) لعلی : « أنت تبیّن لأمّتی ما اختلفوا فیه من بعدی » رواه الحاکم عن أنس بن مالک ثمّ عقّبه : هذا حدیث صحیح علی شرط الشیخین ولم یخرجاه
المستدرک : ۳ / ۱۲۲ ، ویراجع أیضاً : تاریخ مدینه دمشق : ۴۲ / ۳۸۷ ، المناقب للخوارزمی : ۳۲۹ . .

ونزول قوله تعالی « وتعیها أذن واعیه » فیه ، کما ذکره الطبری والسیوطی والقرطبی وغیرهم
جامع البیان : ۲۹ / ۶۹ ، ح ۲۶۹۵۵ ، الدر المنثور : ۶ / ۲۶۰ ( عن سعید بن منصور وابن جریر وابن المنذر وابن ابی حاتم وابن مردویه عن مکحول ، تفسیر القرطبی : ۱۸ / ۲۶۴ ، تفسیر الرازی : ۳۰ / ۱۰۷ ، تفسیر ابن کثیر : ۴ / ۴۱۳ ، روح المعانی : ۲۹ / ۳ . .

« وسؤال کبار الصّحابه له ورجوعهم إلیه وعدم رجوعه إلی واحد من الصحابه کما صرّح النووی بقوله : « وسؤال کبار الصحابه ورجوعهم إلی فتاویه وأقواله فی المواطن الکثیره والمسائل المعضلات ، مشهور » تهذیب الأسماء واللغات : ۱ / ۳۱۷ ط . دار الفکر – بیروت . .

لم یجرؤ أحد من الصحابه أن یقول : سلونی غیر علی بن أبی طالب ( ع ) کما فی روایه سعید بن المسیب : « لم یکن أحد من الصحابه یقول : سلونی إلّا علیّ بن أبی طالب » فضائل الصحابه لأحمد بن حنبل : ۲ / ۶۴۶ ، بتحقیق ط . وصی اللّه ، أسد الغابه : ۴ / ۲۲ ، تاریخ مدینه دمشق : ۴۲ / ۳۹۹ ، تاریخ الخلفاء للسیوطی : ۱۳۵ ، تهذیب الأسماء واللغات : ۱ / ۳۱۷ . . وروی الحاکم روی عامر بن واثله قال سمعت علیّاً رضی اللّه عنه قام فقال : « سلونی قبل أن تفقدونی ولن تسألوا بعدی مثلی . . . هذا حدیث صحیح ، عال » المستدرک : ۲ / ۳۵۳ بتحقیق المرعشلی ، ( ۲ / ۳۸۳ ، بتحقیق مصطفی عبد القادر عطا ) السنن الوارده فی الفتن لأبی عمرو عثمان بن سعید المقری
ء المتوفی ۴۴۴ : ۴ / ۸۳۸ ، ۶ / ۱۱۹۶ ، تهذیب الکمال : ۱۷ / ۳۳۵ ، تاریخ مدینه دمشق : ۴۲ / ۴۰۰ و۳۹۷ .
.

وقول ابن عباس : « أعطی علی تسعه أعشار العلم ، وواللّه لقد شارکهم فی العشر الباقی » الاستیعاب : ۱۱۰۴۴ ، تهذیب الأسماء واللغات : ۱ / ۳۱۷ ، أسد الغابه : ۴ / ۲۲ ، تفسیر الثعالبی : ۱ / ۵۲ . .

وهکذا عنه أیضاً : « إذا ثبت لنا الشئ عن علی لم نعدل عنه إلی غیره » الاستیعاب : ۳ / ۱۱۰۴ ، أسد الغابه : ۴ / ۲۲ . تهذیب الأسماء واللغات : ۱ / ۳۴۴ – ۳۴۶ – دار الکتب العلمیّه – بیروت ( ط . دار الفکر : ۱ / ۳۱۷ ) . .

وقول عائشه : « علیّ أعلم الناس بالسنّه » الریاض النضره : ۲ / ۱۹۳ . .

جهل الصحابه بسنّه الرسول ( ص )

۲ – وهکذا قوله فی الصحابه بأنّ الرسول ( ص ) « قد ربّاهم وعلّمهم وفقّههم لیکونوا وسائط بینه وبین الناس » ، مضافاً إلی أنّه قول بلا دلیل وأضغاث أحلام ملأ کتابه منها ؛ هو مخالف للواقع الذی ثبت عن الصحابه من عدم اعتنائهم بحدیث الرسول ( ص ) وکلامه ؛ بل منعهم من تدوین حدیث الرسول ( ص ) واشتغالهم من الحدیث بالأمور الدنیّه الدنیویّه کما ورد ذلک بالأسانید الصحیحه فی مصادر أهل السنه وقد صرّح کبار علمائهم بجهل الصحابه بالکتاب والسنّه . وإلیک بعض ما ذکر فی صحاحهم وسننهم ومسانیدهم :

ألف : اشتغال الصحابه عن حدیث رسولهم بالدنیا الفانیه :

روی البخاری بإسناده عن أبی هریره قال : « إنّ إخواننا من المهاجرین کان یشغلهم الصفق بالاسواق وإنّ إخواننا من الأنصار کان یشغلهم العمل فی أموالهم وان أبا هریره کان یلزم رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم بشبع بطنه ویحضر ما لا یحضرون ویحفظ ما لا یحفظون
صحیح البخاری : ۱ / ۳۷ ، کتاب العلم ، باب حفظ العلم ، و۳ / ۲ أوّل کتاب البیوع ، و۳ / ۷۴ ، آخر کتاب الوکاله . و۸ / ۱۵۸ ، صحیح مسلم : ۷ / ۱۶۶ . .

ب : اشتغال عائشه عن الأحادیث بالمرآه والمکحله :

روی الحاکم عن خالد بن سعید ابن عمرو بن سعید بن العاص عن أبیه عن عائشه أنّها دعت أبا هریره ، فقالت له : یا أبا هریره ما هذه الأحادیث التی تبلغنا أنّک تحدّث بها عن النبی صلی الله علیه وآله هل سمعت إلّا ما سمعنا؟ وهل رأیت إلّا ما رأینا؟ قال : یا أمّاه! إنّه کان یشغلک عن رسول اللّه صلی الله علیه وآله المرآه والمکحله ، والتصّنع لرسول الله صلی الله علیه وآله وإنّی واللّه ماکان یشغلنی عنه شئ . هذا حدیث صحیح الاسناد ولم یخرجاه . ووافقه الذهبی
المستدرک : ۳ / ۵۰۹ ، الحدّ الفاصل للرامهرمزی : ۵۵۵ . .

روی الذهبی عن عائشه ؛ قالت له : أکثرت یا أبا هریره عن رسول اللّه ! قال : إی واللّه یا أمّاه ؛ ما کانت تشغلنی عنه المرآه ، ولا المکحله ، ولا الدهن . قالت : لعلّه
سیر أعلام النبلاء : ۲ / ۶۰۴ ، قال محققه : رجاله ثقات . .

ج : عدم کون حدیثهم استماعاً عن الرسول ( ص ) :

لم تکن الصحابه کلّما یحدّث عن الرسول ( ص ) کان سماعاً عنه ؛ بل سمعوه عن مثلهم ثمّ ینسبونه إلی الرسول ( ص ) کما روی الطبرانی وغیره عن حمید قال : کنّا مع أنس بن مالک ، فقال : واللّه ماکلّ ما نحدّثکم عن رسول الله صلی الله علیه وسلم سمعناه منه ، ولکن لم یکن یکذب بعضنا بعضاً . رواه الطبرانی فی الکبیر ورجاله رجال الصحیح

سیر أعلام النبلاء : ۲ / ۶۰۴ ، قال محققه : رجاله ثقات .

مجمع الزوائد : ۱ / ۱۵۳ ، الکفایه للخطیب : ۴۲۴ ، المعجم الکبیر : ۱ / ۲۴۶ . .

وعن البراء قال : ما کلّ الحدیث سمعناه من رسول الله صلی الله علیه وسلم کان یحدثنا اصحابه عنه ، کانت تشغلنا عنه رعیه الابل .

رواه أحمد ورجاله رجال الصحیح
مجمع الزوائد : ۱ / ۱۵۳ . .

روی الحاکم عن البراء : قال : لیس کلّنا سمع حدیث رسول الله صلی الله علیه وسلم کانت لنا ضیعه واشغال ، ولکن کالناس کانوا لا یکذبون یومئذ ، ویحدث الشاهد الغائب . قال الحاکم : صحیح علی شرطهما ، ولم یخرجاه ، وأقرّه الذهبی
المستدرک : ۱ / ۱۲۷ ، الکفایه للخطیب : ۴۲۴ . .

هذا کلّه تدلیس وقد شهدوا بکونه کذباً کما نقل الشافعی عن شعبه بن الحجاج أنّه قال : التدلیس أخو الکذب . . . وقال غندر عنه أیضا : التدلیس فی الحدیث أشد من الزنا الکفایه فی علم الدرایه : ۳۹۳ بتحقیق أحمد عمر هاشم . فتح المغیث للسخاوی : ۱ / ۱۷۷ ، أسباب ردّ الحدیث للبکّار : ۹۰ . .

وهذایوجب سقوط أحادیثهم عن الحجیّه ؛ مضافاً إلی ما وضعوه من حدیث « إنّا معاشر الأنبیاء لا نورث » مضافاً إلی أنّه من منفردات أبی بکر ، وشهاده بعض کبارهم علی بطلانه
کما ذکر ابن عدی عن عبدان قال : قلت لابن خراش : حدیث ما ترکنا صدقه ؟ قال : باطل ، قلت : من تتّهم فی هذا الإسناد رواها الزهری وابوالزبیر وعکرمه بن خالد عن مالک بن أوس بن الحدثان ، أتتّهم هؤلاء؟ قال : إنّما أتّهم مالک بن أوس . الکامل : ۴ / ۳۲۱ . وراجع أیضاً : تذکره الحفاظ : ۲ / ۶۸۴ . سیر أعلام النبلاء : ۱۳ / ۵۱۰ ، لسان المیزان : ۳ / ۴۴ . قد وضعوه لهضم حقوق أهل البیت دعماً لأساس حکمهم وخلوّ ید المرتضی عن أیّ مال لیبذلوا ویقوی ضدّ الحکومه .

أولم ینکثوا هؤلاء بیعه الغدیر وخالفوا قول اللّه تعالی ( إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ
و وَالَّذِینَ ءَامَنُواْ الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَوهَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَوهَ وَهُمْ رَکِعُونَ ) المائده : ۵ / ۵۵ .

. وهکذا قوله تعالی ( مَّآ أَفَآءَ اللَّهُ عَلَی
رَسُولِهِ
ی مِنْ أَهْلِ الْقُرَی
فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِی الْقُرْبَی
) الحشر : ۵۹ / ۷ . .

أولم یستأثروا بالفی
ء وزوّروه عن ولایه ذی القربی لکی یکون دوله بین الأغنیاء منهم نقضاً لمیثاق الکتاب؟

ألم یوصهم النبی ( ص ) بالتمسّک بالثقلین کی لا یضلّوا؟

ألم یأمرهم النبی ( ص ) أن لا یتقدّموا علی أهل بیته فإنّهم أعلم منهم؟

وما هی إلّا حادثه أنبأهم اللّه تعالی بها قبل موت نبیّه ( ص ) ( وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِیْن مَّاتَ أَوْ قُتِلَ انقَلَبْتُمْ عَلَی
أَعْقَبِکُمْ وَمَن یَنقَلِبْ عَلَی
عَقِبَیْهِ فَلَن یَضُرَّ اللَّهَ شَیًْا ) آل عمران : ۳ / ۱۴۴ . .

ویؤیّده : ما ورد عنهم من وجود من یکذب علی الرسول من الصحابه ، کما فی قول علی ( ع ) : « وقد کذب علی رسول اللّه ( ص ) علی عهده حتی قام خطیباً فقال : أیّها الناس قد کثرت علیّ الکذّابه فمن کذب علیّ متعمّداً فلیتبوّء مقعده من النار ، ثمّ کذب علیه من بعده » الکافی : ۱ / ۶۲ . .

ورواه العامّه فی صحاحهم کما فی صحیح البخاری عن أبی هریره عن النبی ( ص ) قال : « من کذب علی متعمّداً فلیتبوّأ مقعده من النار » صحیح البخاری : ۱ / ۳۶ ، کتاب العلم ، باب إثم من کذب علی النبی صلی الله علیه وسلم . .

وعن المغیره کما فی صحیح البخاری : ۲ / ۷۹ ، کتاب الجنائز ، باب ما یکره من النیاحه علی المیت . ، وعن عبد اللّه بن عمر کما فی صحیح البخاری : ۴ / ۱۴۵ ، کتاب بدء الخلق ، باب ما ذکر عن بنی إسرائیل . . ورواه مسلم فی موارد من صحیحه
صحیح مسلم : ۱ / ۸ ، ۸ / ۲۲۹ ، و . . . .

بل هذه الروایه من المتوترات عندهم کما قال الکتانی : وفی کتاب مسلم الثبوت فی أصول الفقه للشیخ محب اللّه بن عبد الشکور فی الکلام فی المتواتر ما نصّه : المتواتر من الحدیث قیل لا یوجد ، وقال ابن الصلاح : إلّا أن یدّعی فی حدیث من کذب علی متعمدا فلیتبوأ مقعده من النار فإنّ رواته أزید من مائه صحابی وفیهم العشره المبشره صحیح مسلم : ۱ / ۸ ، ۸ / ۲۲۹ ، و . . .
نظم المتناثر من الحدیث المتواتر للشیخ محمد جعفر الکتانی : ۱۹ . .

د : اعتراف عمر باشتغاله بالصفق بالأسواق :

روی البخاری عن عبید بن عمیر انّ أبا موسی الاشعری استأذن علی عمر بن الخطاب رضی الله عنه فلم یؤذن له وکأنّه کان مشغولاً فرجع أبو موسی ففرغ عمر فقال : ألم تسمع صوت عبد اللّه بن قیس ائذنوا له ، قیل : قد رجع فدعاه ، فقال : کنّا نؤمر بذلک .

فقال : تأتینّی علی ذلک بالبیّنه فانطلق إلی مجلس الأنصار فسألهم ، فقالوا : لا یشهد لک علی هذا إلّا أصغرنا أبو سعید الخُدری ، فذهب بأبی سعید الخدری ، فقال عمر : أخفی علیّ من أمر رسول الله صلی الله علیه وسلم ، ألهانی الصفق بالأسواق یعنی الخروج إلی تجاره صحیح البخاری : ۳ / ۶ ، ( ۲ / ۷۲۷ ح
۱۹۵۶ ) کتاب البیوع ، باب الخروج فی التجاره .
.

وفی روایه مسلم : قال : استاذنت کما سمعت رسول اللّه صلی الله علیه وآله قال : فو اللّه لأوجعنّ ظهرک وبطنک ، أو لتأتینّ بمن یشهد لک علی هذا صحیح مسلم : ۶ / ۱۷۸ ، ( ۴ / ۳۶۱ ح
۳۶ ) کتاب الآداب ، باب الاستئذان .
.

قال ابن حجر : وفی روایه أبی نضره والا جعلتک عظه فتح الباری : ۱۱ / ۲۳ .

.

ه” : عدم قبول الصحابه قول مثله فی الروایه عن النبی ( ص ) :

قد مرّ فی روایه البخاری ومسلم بأنّ عمر بن الخطاب لم یقبل قول أبی موسی الأشعری عن النبی ( ص ) بأنّ الاستیذان ثلاثه حتی جاء بالبیّنه فخلص عن تهدید الخلیفه ، بحیث قال أبی بن کعب : یا ابن الخطاب فلا تکوننّ عذاباً علی أصحاب رسول الله صلی اللّه علیه وآله ، قال : سبحان اللّه إنّما سمعت شیئاً فأحببت أن أتثبت
صحیح مسلم : ۶ / ۱۷۹ ، فیض القدیر شرح الجامع الصغیر : ۳ / ۲۲۸ . .

و : استحلاف علی بن ابیطالب ( ع ) کل من یروی عن الرسول ( ص ) :

روی أبو داود فی سننه عن مسدد ، ثنا أبو عوانه ، عن عثمان بن المغیره الثقفی ، عن علی بن ربیعه الاسدی ، عن أسماء بن الحکم الفزاری قال : سمعت علیا رضی الله عنه یقول : « کنت رجلاً إذا سمعت من رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم حدیثاً نفعنی اللّه منه بما شاء أن ینفعنی ، وإذا حدّثنی أحد من أصحابه استحلفته فإذا حلف لی صدّقته . . . » سنن أبی داود : ۱ / ۳۴۰ ، سنن الترمذی : ۱ / ۲۵۳ ، ۴ / ۲۹۶ ، السنن الکبری للنسائی : ۶ / ۱۱۰ و۳۱۵ ، مسند أبی یعلی : ۱ / ۲۳ ، صحیح ابن حبان : ۲ / ۳۹۰ ، موارد الظمآن للهیثمی : ۶۰۸ ،

معانی القرآن للنحاس : ۱ / ۴۷۸ ، تهذیب الکمال : ۲ / ۵۳۳ ، سیر أعلام النبلاء : ۱ / ۷۳ ، تهذیب التهذیب : ۱ / ۲۳۴ .

. .

التحریف فی الحدیث حفاظاً علی الصحابه :

وروی أحمد بن حنبل وغیره أیضاً عن أسماء بن الحکم الفزاری ، وفیه : « وإذا حدّثنی غیره استحلفته فإذا حلف لی صدقته » . وبدّلوا « و إذا حدّثنی أحد من أصحابه » إلی « وإذا حدّثنی غیره » حفاظاً علی مقام الصحابه مسند أحمد : ۱ / ۲ ، ۱۰ ، سنن ابن ماجه : ۱ / ۴۴۶ ، ۴ / ۲۹۶ ، مسند أبی داود الطیالسی : ۲ ، مسند الحمیدی : ۱ / ۲ ، ۴ ، المصنف لابن أبی شیبه الکوفی : ۲ / ۲۸۰ ، تأویل مختلف الحدیث لابن قتیبه : ۴۲ ، المعجم الأوسط للطبرانی : ۱ / ۱۸۵ ، معرفه علوم الحدیث للحاکم : ۱۲ ، جامع البیان لإبن جریر الطبری : ۴ / ۱۲۸ ، أسد الغابه : ۳ / ۲۲۳ ، المبسوط للسرخسی : ۱۰ / ۱۶۷ ، تفسیر ابن کثیر : ۱ / ۴۱۵ ، ۲ / ۴۷۸ . .

مذهب جمیع الصحابه :

قال الخطیب : وهکذا اشتهر الحدیث عن علیّ بن أبی طالب أنّه قال : « ما حدّثنی أحد عن رسول الله صلی الله علیه وسلم إلّا استحلفته » .

وهذا ممّا یدلّ علی أنّ علیّاً لم یکن یبنی علی وثاقه الصحابه وکان الأصل لدیه عدم الوثوق بهم إلّا مثل سلمان وأبی
ذر وعمّار والمقداد ومن خالف بیعه السقیفه وثبت علی میثاق الکتاب وعهد النبی ( ص ) ولم یبدّل ولم یتغیّ ولم ینکث .

وکذلک غیره من الصحابه روی عنهم أنّهم ردّوا أخباراً رویت لهم ورواتها ظاهرهم الإسلام فلم یطعن علیهم فی ذلک الفعل ولا خولفوا فیه فدلّ علی أنّه مذهب لجمیعهم ؛ إذ لو کان فیهم من یذهب إلی خلافه لوجب بمستقر العاده نقل قوله إلینا الکفایه فی علم الروایه : ۱۰۵ . .

بطلان القول بعصمه الصحابه وعداله جمیعهم

۳ – وأمّا قوله بأنّ الصحابه « لا یصدرون الناس إلّا عن مصدر الوحی الأمین ، ولا ینطقون إلّا عن لسانه الناطق بالحقّ المبین » التفسیر الأثری الجامع : ۱ / ۹۸ . .

وهکذا قوله : « کان أعیان الصحابه کثره منتشرین فی البلاد کنجوم السماء ، ومصابیح الدجی وأعلام الهدی » التفسیر الأثری الجامع : ۱ / ۱۰۶ . . وکذا ما عبّر عن الصحابه : « وإنّما یحدّثک صادق مصدّق فیما وعی وأخبر ورعی » التفسیر الأثری الجامع : ۱ / ۱۰۴ . .

أو قوله : « فالصحیح هو الاعتبار بقول الصحابی فی التفسیر ، سواء فی درایته أم فی روایته ، وأنّه أحد المنابع الأصل فی التفسیر التفسیر الأثری الجامع : ۱ / ۱۰۵ . .

فهذه الکلمات مضافاً إلی أنّها تثبت العصمه فی الصحابه ولم یقل بها ذو شعور من الفریقین حتی فی خیار الصحابه ، هی بعینها عقیده أهل السنّه والجماعه حیث رفضوا أهل بیت رسول اللّه الذین أذهب اللّه عنهم الرجس وجعلهم فی حدیث الثقلین عدلاً للقرآن وذهبوا إلی أنّ الصحابی حجیّته حجیّه المعصومین ولکن تحت غطاء وشعار عداله الصحابه فقالوا : « کلّهم عدول لا یتطرّق إلیهم الجرح » کما صرّح بذلک ابن الأثیر أسد الغابه فی معرفه الصحابه : ۱ / ۳ . ، وحکموا بأنّه « ثبتت عداله جمیعهم ، لإجماع أهل الحق من المسلمین وهم أهل السنه والجماعه » کما صرّح ابن عبد البرّ الإستیعاب فی معرفه الأصحاب : ۱ / ۸ . وفی الطبعه الحدیثه ، بتحقیق الشیخ علی محمد معوض وأحمد عادل عبد الموجود : ۱ / ۱۲۹ . .

وذلک ، لأنّ أخذ معالم الدین عندهم یختصّ بالصحابه بحیث یعدّون جرحهم إبطال الکتاب والسنّه ویسمّون الجارج زندیقاً ، کما صرّح بذلک أبو زرعه بقوله : إذا رأیت الرجل ینتقص أحداً من أصحاب رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم فاعلم أنّه زندیق ، وذلک أنّ الرسول صلی اللّه علیه وسلم عندنا حقّ ، والقرآن حقّ ، وإنّما أدّی إلینا هذا القرآن والسنن ، أصحاب رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم وإنّما یریدون أن یجرحوا شهودنا لیبطلوا الکتاب والسنّه والجرح بهم أولی وهم زنادقه الکفایه فی علم الروایه : ۶۷ . .

ولا شکّ بأنّ ذلک مخالف للکتاب حیث طعن فی جمله من أصناف الصحابه بالانقلاب علی الأعقاب والفرار من الزحف وکشف عن وجود الذین فی قلوبهم مرض منذ أوائل العبثه فی سوره المدثر وغیرها من السور حول الصحابه .

وهکذا مخالف للسنّه التی رووها فی البخاری ومسلم وغیرهما من حدیث الحوض والفتن وما صرّح به بعض أکابر علماء أهل السنّه

کما ذکره سعد الدین التفتازانی
قال ابن حجر : تقدّم فی الفنون واشتهر بذلک ، وطار صیته وانتفع الناس بتصانیفه . . . وانتهت إلیه معرفه العلوم بالمشرق ، مات بسمرقند سنه إحدی وتسعین وسبعمائه . بغیه الوعاه فی طبقات اللغویین والنحاه : ۲ / ۲۸۵ ، والدررالکامنه : ۴ / ۳۵۰ . راجع : شذرات الذهب : ۶ / ۳۱۹ ، والبدر الطائع : ۲ / ۳۰۳ .

قال الیان سرکیس : کان من محاسن الزمان ، لم تر العیون مثله فی الأعلام والأعیان . وهو الأستاذ علی الإطلاق . والمشار إلیه بالاتّفاق . اشتهرت تصانیفه فی الأرض ، وأتت بالطول والعرض . . . وقد انتهت إلیه رئاسه الحنفیّه بزمانه . ( ملخّصاً عن الفوائد البهیّه ) . معجم المطبوعات العربیه : ۱ / ۶۳۵ . المتوفّی ۷۹۱ فیما جری بین الصحابه من الظلم والفسق والانحراف عن طریق الحق :

وإلیک نص عبارته : « إنّ ما وقع بین الصحابه من المحاربات والمشاجرات علی الوجه المسطور فی کتب التواریخ ، والمذکور علی ألسنه الثقات ، یدلّ بظاهره علی أنّ بعضهم قد حادّ عن طریق الحقّ ، وبلغ حدّ الظلم والفسق ، وکان الباعث له الحقد والعناد ، والحسد واللداد ، وطلب الملک والرئاسه شرح المقاصد : ۵ / ۳۱۰ . .

ثمّ قال : لیس کلّ من لقی النبی بالخیر موسوماً ، إلّا أنّ العلماء لحسن ظنّهم بأصحاب رسول اللّه ، ذکروا لها محامل ، وتأویلات بها تلیق ، وذهبوا إلی أنّهم محدودون عمّا یوجب التضلیل والتفسیق ، صوناً لعقائد المسلمین عن الزلل والضلاله فی حقّ کبار الصحابه ، سیّما المهاجرین منهم والأنصار ، والمبشّرین بالثواب فی دار القرار شرح المقاصد : ۵ / ۳۱۰ . .

وهکذا ما ذکره ابن حزم ( المتوفی ۴۵۶ ) قد وثّقه الذهبی قائلاً : ابن حزم ، الإمام الأوحد ، البحر ، ذو الفنون والمعارف . . . ورزق ذکاء مفرطاً ، وذهناً سیّالاً ، وکتباً نفیسه کثیره . . . فإنّه رأس فی علوم الاسلام ، متبحّر فی النقل ، عدیم النظیر . سیر أعلام النبلاء : ۱۸ / ۱۸۴ .

وشهد له بالصدق والأمانه والدیانه والحشمه والسؤدد کما فی العبر : ۳ / ۲۳۹ .

قال الشیخ عزّ الدین بن عبد السلام : وکان أحد المجتهدین ، ما رأیت فی کتب الإسلام فی العلم مثل المحلّی لابن حزم ، قال الذهبی بعد نقله هذا : لقد صدق الشیخ عز الدین . سیر أعلام النبلاء : ۱۸ / ۱۹۳ . وقریب من هذا عن السیوطی فی طبقات الحفّاظ : ۴۳۶ .

قال الزرکلی : ابن حزم : عالم الأندلس فی عصره ، وأحد أئمّه الإسلام ، کان فی الأندلس خلق کثیر ینتسبون إلی مذهبه ، یقال لهم « الحزمّیه » . الأعلام : ۴ / ۲۵۴ . بقوله : فمن المحال أن یأمر النبی صلی اللّه علیه وسلم باتّباع کلّ قائل من الصحابه رضی اللّه عنهم ، وفیهم من یحلّل الشی وغیره منهم یحرّمه – إلی أن قال – : وقد کان الصحابه یقولون بآرائهم فی عصره ( ص ) فیبلغه ذلک فیصوب المصیب ویخطی المخطی ، فذلک بعد موته أفشی وأکثر ، ثمّ ذکر موارد متعدّده ممّا أفتی به الصحابه فأنکره رسول اللّه
الإحکام فی أصول الأحکام بتحقیق أحمد شاکر : ۶ / ۸۱۰ وراجع أیضاً : ۵ / ۶۴۲ ، و۶ / ۸۰۶ ، و۸۱۳ ، و۸۱۶ . .

وتنکره أیضاً ضروره الإمامیّه ویکذّبه واقع التاریخ الإسلامی وسیأتی التفصیل فیهما إن شاء اللّه .

جهل الصحابه بحقائق القرآن

أمّا قوله : « إنّما کانت قیمه تفسیر الصحابی لمکان قربه من رسول اللّه ( ص ) وموضع عنایته البالغه بشأن تعلیمه وتربیته ، وکونه أقرب عهداً بمواقع نزول القرآن ، وأعرف بأهدافه ومقاصده ومرامیه » التفسیر الأثری الجامع : ۱ / ۱۰۱ . .

أقول : ولعلّ الشیخ معرفه تناسی أنّ للقرآن أمّ الکتاب ، واللوح المحفوظ والکتاب المکنون الذی لا یمسّه إلّا المطهّرون ، کما صرّح العلّامه الطباطبائی بقوله : إنّ للقرآن موقعاً هو فی الکتاب المکنون لا یمسّه هناک أحد إلّا المطهّرون من عباد اللّه . . . فله موقع فی کتاب مکنون عن الأغیار وهو الذی عبّر عنه فی آیات الزخرف ، ب” « أمّ الکتاب » وفی سوره البروج ، ب” « اللوح المحفوظ » تفسیر المیزان : ۲ / ۱۷ . .

وقال فی موضع آخر : ما ورد فی قوله تعالی : ( لا یمسه إلا المطهرون ) الواقعه : ۷۹ ، من الاستدلال به علی أنّ علم الکتاب عند المطهّرین من أهل البیت
تفسیر المیزان : ۲ / ۲۱۷ . .

وفی موضع ثالث : ثمّ إنّه تعالی قال : ( إنه لقرآن کریم فی کتاب مکنون لا یمسه إلا المطهرون ) الواقعه : ۷۹ . . ولا شبهه فی ظهور الآیات فی أنّ المطهّرین من عباد اللّه هم یمسّون القرآن الکریم الذی فی الکتاب المکنون والمحفوظ من التغیّر ، ومن التغیر : تصرّف الأذهان بالورود علیه والصدور منه ، ولیس هذا المسّ إلّا نیل الفهم والعلم ومن المعلوم أیضاً أنّ الکتاب المکنون هذا ، هو أمّ الکتاب المدلول علیه بقوله ( یمحوا الله ما یشاء ویثبت وعنده أم الکتاب ) وهو المذکور فی قوله ( وإنه فی ام الکتاب لدینا لعلی حکیم ) .

وهؤلاء قوم نزلت الطهاره فی قلوبهم ولیس ینزلها إلّا اللّه سبحانه فإنّه تعالی لم یذکرها إلّا کذلک أی منسوبه إلی نفسه کقوله تعالی ( إنّما یرید الله لیذهب عنکم الرجس أهل البیت ویطهرکم تطهیراً ) الاحزاب
تفسیر المیزان : ۳ / ۵۴ . . – إلی أن قال : – فقد ظهر أنّ هؤلاء المطهرین راسخون فی العلم هذا تفسیر المیزان : ۳ / ۵۵ . .

وفی موضع رابع : فالکتاب المبین أیّاً ما کان ، هو شئ غیر هذه الخارجیّات من الأشیاء بنحو من المغایره ، وهو یتقدّمها ثم یبقی بعد فنائها وانقضائها کالبرنامجات المکتوبه للاعمال التی تشتمل علی مشخصات الأعمال قبل وقوعها ثمّ تحفظ المشخصات المذکوره بعد الوقوع
تفسیر المیزان : ۷ / ۱۲۷ . .

إلی أن قال : ومن هنا یتبین للمتدبر الفطن أن الکتاب المبین – فی عین أنه کتاب محض – لیس من قبیل الالواح والاوراق الجسمانیه فإن الصحیفه الجسمانیه أیا ما فرضت وکیفما قدرت لا تحتمل أن یکتب فیها تاریخ نفسه فیما لا یزال فضلا عن غیره فضلا عن کل شئ فی مدی الأبد تفسیر المیزان : ۷ / ۱۲۸ . .

وقال أیضاً عند تفسیر قوله تعالی ( لا یمسّه إلّا المطهّرون ) :

والکلام علی أیّ حال مسوق لتعظیم أمر القرآن وتجلیله فمسّه هو العلم به وهو فی الکتاب المکنون کما یشیر إلیه قوله : ( إنّا جعلناه قرآناً عربیّاً لعلکم تعقلون وأنّه فی أمّ الکتاب لدینا لعلی حکیم ) الزخرف : ۴ . .

والمطهرون – اسم مفعول من التطهیر – هم الذین طهر الله تعالی نفوسهم من أرجاس المعاصی وقذارات الذنوب أو مما هو أعظم من ذلک وأدق وهو تطهیر قلوبهم من التعلق بغیره تعالی ، وهذا المعنی من التطهیر هو المناسب للمس الذی هو العلم دون الطهاره من الخبث أو الحدث کما هو ظاهر .

فالمطهّرون هم الذین أکرمهم الله تعالی بتطهیر نفوسهم کالملائکه الکرام والذین طهّرهم اللّه من البشر ، قال تعالی : ( إنّما یرید اللّه لیذهب عنکم الرجس أهل البیت ویطهّرکم تطهیراً ) الاحزاب : ۳۳ ، تفسیر المیزان : ۱۹ / ۱۳۷ . .

هناک عدّه وقفات وأسأله :

فهل للصحابی نصیب من هذا العلم ولو بلغ ما بلغ من العلم ، ومعرفه بأهدافه ومقاصده ولو کان أقرب عهداً بمواقع نزول القرآن .

ولوکان الصحابه یعرفون ذلک فما هذا الاختلاف فی الحکم بینهم والبدع التی صدرت عنهم والتشاجر الذی جری بینهم .

هل هذا النزاع والقتال الواقع بینهم والسیوف الشاهره منهم أمام الإمام علی بن أبی طالب أخذت من معرفتهم بأهداف القرآن مقاصده؟

هل الذین أباحوا قتل أمیر المؤمنین وسبّه وشتمه ، لا ینطقون إلّا بلسان النبی الناطق بالحقّ .

هل الذین لم یبایعوه أو بایعوا ونکثو بیعته أو قعدوا عن نصرته ، من الذین ربّاهم النبی ( ص ) لیصبحوا مراجع للناس .

هل الذین بایعوا معاویه و بعده یزید بن معاویه شارب الخمر ومنکر رساله النبی ( ص ) ؛ أو شیّدوا أساس حکمه بعد ما ظهر منه من الجنایه عدیمه النظیر وبعد أن زعزعت ثوره أهل المدینه أرکان عرشه .

کما ورد فی البخاری : لمّا خلع أهل المدینه یزید بن معاویه جمع ابن عمر حشمه وولده فقال إنّی سمعت النبی صلی الله علیه وسلم یقول : « ینصب لکل غادر لواء یوم القیامه وإنّا قد بایعنا هذا الرجل علی بَیْعِ اللّه ورسوله وإنّی لا أعلم غدراً أعظم من أن یُبایَع رجلٌ علی بَیْع اللّه ورسوله ، ثمّ ینصب له القتال وإنّی لا أعلم أحداً منکم خلعَه ولا بایع فی هذا الأمر إلّا کانت الفَیْصَلَ بینی وبینه » صحیح البخاری : ۸ / ۹۹ ، رقم ( ۷۱۱۱ ) کتاب الفتن ، باب إذا قال عند قوم شیئاً ثمّ خرج فقال بخلافه أخرجه مسلم برقم ۱۷۳۵ مختصراً . .

أو لم یکن أبو سعید الخدری من کبار الصحابه القائل : غلبنی الحسین بن علی علی الخروج وقد قلت له : اتّق اللّه فی نفسک وألزم بیتک فلا تخرج علی إمامک
تاریخ مدینه دمشق : ۱۴ / ۲۰۸ ، تهذیب الکمال : ۶ / ۴۱۷ ، البدایه والنهایه : ۸ / ۱۷۶ . .

أولم یکن حذیفه بن الیمان من الصحابه الراوی عن الرسول ( ص ) : « یکون بعدی أئمّه لا یهتدون بهدای ولا یستنّون بسنّتی ، وسیقوم فیهم رجال قلوبهم قلوب الشیاطین فی جُثمان أنس . قلت : کیف أصنع یا رسول اللّه ! إن أدرکت ذلک ؟ قال : تسمع وتطیع للأمیر وإن ضرب ظهرک وأخذ مالک فاسمع وأطع » صحیح مسلم : ۶ / ۲۰ ، کتاب الأماره باب الأمر بلزوم الجماعه ، ح ۵۱ فتح الباری : ۱۳ / ۳۱ . .

أو لم یحدّث سوید بن غفله عن عمر بن الخطاب قائلاً : « فأطع الإمام وإن کان عبداً حبشیّاً ، إن ضربک فاصبر ، وإن أمرک بأمر فاصبر ، وإن حرَمَک فاصبر ، وإن ظلمک فاصبر ، وإن أمرک بأمر ینقص دینک فقل : سمع وطاعه ، دمی دون دینی » سنن البیهقی : ۸ / ۱۵۹ ، المصنف لابن أبی شیبه : ۷ / ۷۳۷ ، کنز العمال : ۵ / ۷۷۸ ، الدر المنثور : ۲ / ۱۷۷ . .

هل یعدّ هؤلاء نجوم السماء ومصابیح الدجی وأعلام الهدی؟!

هل هذه الروایات المخالفه لروح الدین الاسلامی والعداله الإسلامیّه ، سنّه مشروعه وبهؤلاء ازدهرت معالم الدین وانتشرت تعالیم الإسلام؟!! راجع التفسیر الأثری الجامع : ۱ / ۱۰۶ ، التفسیر والمفسّرون : ۱ / ۳۱۵ . .

قال الأمینی بعد نقل هذه الروایات : فما عذر عائشه وطلحه والزبیر ومن تبعهم من الناکثین والمارقین فی الخروج علی مولانا أمیر المؤمنین ؟ هبه صلوات اللّه علیه آوی قتله عثمان ، وعطل الحدود « معاذ اللّه » فأین العمل بهذه الأحادیث التی أخذتها الأمه المسکینه سنه ثابته مشروعه : أنا لا أدری
الغدیر : ۷ / ۱۳۹ . .

أولم یکن هذا القول فی الصحابه والتابعین هو قول النصاری فی أساقفتهم کما صرّح بذلک ابن حزم بقوله : « وأمّا قولهم : إنّ الصحابه رضی اللّه عنهم شهدوا الوحی فهم أعلم به ، فإنّه یلزمهم علی هذا أنّ التابعین شهدوا الصحابه ، فهم أعلم بهم ، فیجب تقلید التابعین . وهکذا قرناً فقرناً ، حتّی یبلغ الأمر إلینا فیجب تقلیدنا ، وهذه صفه دین النصاری فی اتّباعهم أساقفتهم ، ولیست صفه دیننا والحمد للّه ربّ العالمین » الإحکام فی أصول الأحکام : ۶ / ۸۱۶ ، بتحقیق أحمد شاکر وطبعه دار الجیل بتحقیق لجنه من العلماء : ۶ / ۲۵۰ ، من المجلد الثانی . .

مضافاً إلی أنّ الصحابه لا یرون لأنفسهم ما أثبت الشیخ معرفه وبعض الافراطییّن من أهل السنّه لهم .

أولم یکن هذا الکلام فی الأصحاب مخالفاً لمایرون فی أنفسهم؟!

کما قال الدکتور طه حسین المتوفی ۱۳۹۳ قال الزرکلی فیه : من کبار المحاضرین ، جدّد مناهج ، وأحدث ضجّه فی عالم الأدب العربی . الأعلام : ۳ / ۲۳۱ . : ولا نری فی أصحاب النبی ما لم یکونوا یرون فی أنفسهم ، فهم کانوا یرون أنّهم بشر فیتعرّضون لما یتعرّض له غیرهم من الخطایا والآثام ، وهم تقاذفوا التهم الخطیره ، وکان منهم فریق تراموا بالکفر والفسوق . . . والذین ناصروا عثمان من أصحاب النبی کانوا یرون أنّ خصومهم قد خرجوا علی الدین وخالفوا عن أمره ، وهم جمیعاً من أجل ذلک قد استحلّوا أن یقاتل بعضهم بعضاً ، وقاتل بعضهم بعضاً بالفعل یوم الجمل ویوم صفّین . . . وإذا دفع أصحاب النبی أنفسهم إلی هذا الخلاف ، وتراموا بالکبائر وقاتل بعضهم بعضاً فی سبیل اللّه ، فما ینبغی أن یکون رأینا فیهم أحسن من رأیهم فی أنفسهم ، وما ینبغی أن نذهب مذهب الذین یکذّبون أکثر الأخبار التی نقلت إلینا ما کان بینهم من فتنه واختلاف .

فنحن إن فعلنا ذلک لم نزد عن أن نکذّب التاریخ الإسلامی کلّه ، منذ بعث النبی ، لأنّ الذین رووا أخبار هذه الفتن ، هم أنفسهم الذین رووا أخبار الفتح وأخبار المغازی وسیره النبی والخلفاء ، فما ینبغی أن نصدّقهم حین یروون ما یروقنا ، وأن نکذّبهم حین یروون ما لا یعجبنا ، وما ینبغی أن نصدّق بعض التاریخ ونکذّب بعضه الآخر ، لا لشئ إلا لأنّ بعضه یرضینا وبعضه یؤذینا الفتنه الکبری ( عثمان ) : ۱۷۰ – ۱۷۳ . .

وقال الدکتور أحمد أمین المتوفی ۱۳۷۳ قال الزرکلی فیه : عالم بالأدب ، غزیر الاطّلاع علی التاریخ ، من کبار الکتاب . . . وکان من أعضاء المجمع العلمی العربی بدمشق ، ومجمع اللغه بالقاهره ، والمجمع العلمی العراقی ببغداد ، ومنحته جامعه القاهرهسنه ۴۸ ) لقب ( دکتور ) فخری ، وهو من أکثر کتّاب مصر تصنیفاً وإفاضه . ومن أعماله : إشرافه علی لجنه التألیف والترجمه والنشر ، مدّه ثلاثین سنه وکان رئیساً لها . ومن تآلیفه : فجر الإسلام وضحی الإسلام وظهر الإسلام ویوم الإسلام ، وزعماء الإصلاح فی العصر الحدیث . الأعلام : ۱ / ۱۰۱ . وراجع أیضاً : معجم المؤلفین : ۱ / ۱۶۸ . : « إنّا رأینا الصحابه أنفسهم ینقد بعضهم بعضاً ، بل یلعن بعضهم بعضاً ، ولو کانت الصحابه عند نفسها بالمنزله التی لا یصحّ فیها نقد ، ولا لعن ، لعلمت ذلک من حال نفسها ، لأنّهم أعرف بمحلّهم من عوام أهل دهرنا ، وهذا طلحه والزبیر وعائشه ومن کان معهم وفی جانبهم ، لم یروا أن یمسکوا عن علیّ ، وهذا معاویه وعمرو بن العاص لم یقصرا دون ضربه وضرب أصحابه بالسیف ، وکالذی روی عن عمر من أنّه طعن فی روایه أبی هریره وشتم خالد بن الولید وحکم بفسقه . . . وقلّ أن یکون فی الصحابه من سلم من لسانه أو یده ، إلی کثیر من أمثال ذلک ممّا رواه التاریخ .

وکان التابعون یسلکون بالصحابه هذا المسلک ویقولون فی العصاه منهم هذا القول ، وإنّما اتّخذهم العامّه أرباباً بعد ذلک .

والصحابه قوم من الناس ، لهم ما للناس وعلیهم ما علیهم . من أساء ذمّمناه ، ومن أحسن منهم حمدناه ، ولیس لهم علی غیرهم کبیر فضل إلّا بمشاهده الرسول ومعاصرته لا غیر ؛ بل ربما کانت ذنوبهم أفحش من ذنوب غیرهم ، لأنّهم شاهدوا الأعلام والمعجزات ، فمعاصینا أخفّ لأنّنا أعذر » ضحی الإسلام : ۳ / ۷۵ . .

وقال محمد ناصر الدین الألبانی المعاصر : کیف یسوغ لنا أن نتصوّر أنّ النبیّ صلی اللّه علیه وآله یجیز لنا أن نقتدی بکلّ رجل من الصحابه ، مع أنّ فیهم العالم والمتوسّط فی العلم ومن هو دون ذلک وکان فیه مثلاً من یری أنّ البَرد لا یفطر الصائم بأکله
سلسله الأحادیث الضعیفه والموضوعه : ۱ / ۸۲ . .

وقریب من ذلک عن الشوکانی المتوفی ۱۲۵۵ إرشاد الفحول : ۱۵۸ .

قال الزرکلی : محمد بن علی بن محمد الشوکانی : فقیه ، مجتهد ، من کبار علماء الیمن ، من أهل صنعاء ، ولد بهجره شوکان ، من بلاد خولان بالیمن ، ونشأ بصنعاء وولی قضاءها سنه ۱۲۲۹ ومات حاکماً بها ، وکان یری تحریم التقلید ، له ۱۱۴ مؤلّفاً ، منها : نیل الأوطار ، والبدر الطالع ، . . . وفتح القدیر فی التفسیر ، والسیل الجرّار . . . . الأعلام : ۶ / ۲۹۸ . والشیخ محمود أبو ریّه المتوفی ۱۳۷۰
إرشاد الفحول : ۱۵۸ .

قال الزرکلی : محمد بن علی بن محمد الشوکانی : فقیه ، مجتهد ، من کبار علماء الیمن ، من أهل صنعاء ، ولد بهجره شوکان ، من بلاد خولان بالیمن ، ونشأ بصنعاء وولی قضاءها سنه ۱۲۲۹ ومات حاکماً بها ، وکان یری تحریم التقلید ، له ۱۱۴ مؤلّفاً ، منها : نیل الأوطار ، والبدر الطالع ، . . . وفتح القدیر فی التفسیر ، والسیل الجرّار . . . . الأعلام : ۶ / ۲۹۸ .
أضواء علی السنّه المحمدیّه : ۳۵۶ -۳۵۹ ط دار المعارف بمصر . والشیخ محمد عبده
قال الزرکلی : الشیخ محمد عبده بن حسن خیر اللّه مفتی الدیار المصریّه ، ومن کبار رجال الاصلاح والتجدید فی الإسلام . . . له تفسیر القرآن الکریم . . . وشرح نهج البلاغه . الأعلام : ۶ / ۲۵۲ .

قال عمر رضا کحّاله : فقیه ، مفسّر ، متکلم ، حکیم ، أدیب ، کاتب ، صحافی ، سیاسی . معجم المؤلفین : ۱۰ / ۲۷۳ . المتوفی ۱۳۲۳ ، والسیّد محمد رشید رضا المتوفی ۱۳۵۴ تفسیر المنار : ۱۰ / ۳۷۵ .

قال الزرکلی : صاحب مجلّه المنار ، وأحد رجال الإصلاح الإسلامی من الکتّاب ، العلماء بالحدیث والأدب والتاریخ والتفسیر . . . رحل إلی مصر سنه ۱۳۱۵ ، فلازم الشیخ محمد عبده وتتلمذ له . . . وأصبح مرجع الفتیا فی التألیف ، بین الشرعه والأوضاع العصریّه الجدیده . . . . الأعلام : ۶ / ۱۲۶ . والرافعی المتوفی ۱۳۵۶ إعجاز القرآن : ۱۴۱ .

هو مصطفی صادق الرافعی ، قال الزرکلی : عالم بالأدب ، شاعر ، من کبار الکتّاب ، أصله من طرابلس الشام . الأعلام : ۷ / ۲۳۵ . وقال عمر رضا کحاله : بأنّه انتخب عضواً بالمجمع العلمی العربی بدمشق . معجم المؤلّفین : ۱۲ / ۲۵۶ . .

لا قیمه لتفسیر الصحابی لکونهم أقرب عهداً بنزول القرآن

وأمّا قوله : « إنّما کانت قیمه تفسیر الصحابی لمکان قربه من رسول اللّه ( ص ) وموضع عنایته البالغه بشأن تعلیمه وتربیته ، وکونه أقرب عهداً بمواقع نزول القرآن ، وأعرف بأهدافه ومقاصده ومرامیه ، کما قال السیّد بن طاووس : « هم أقرب علماً بنزول القرآن » التفسیر الأثری الجامع : ۱ / ۱۰۱ . .

فأقول : إنّ السیّد العلّامه الطباطبائی قد نقل ما یقرب من هذا ، ثمّ أجاب ثمّ أجاب عن ذلک بقوله :

علی أنّ ما ورد به النقل من کلام الصحابه مع قطع النظر عن طرقه لا یخلو عن الاختلاف فیما بین الصحابه أنفسهم بل عن الاختلاف فیما نقل عن الواحد منهم علی ما لا یخفی علی المتتبّع المتأمّل فی أخبارهم .

والقول بأنّ الواجب حینئذ أن یختاروا أحد الاقوال المختلفه المنقوله عنهم فی الآیه ، ویجتنب عن خرق إجماعهم والخروج عن جماعتهم ، مردود بأنّهم أنفسهم لم یسلکوا هذا الطریق ولم یستلزموا هذا المنهج ولم یبالوا بالخلاف فیما بینهم ؛ فکیف یجب علی غیرهم أن یقفوا علی ما قالوا به ولم یختصّوا بحجیه قولهم علی غیرهم ولا بتحریم الخلاف علی غیرهم دونهم .

علی أنّ هذا الطریق وهو الاقتصار علی ما نقل من مفسّری صدر الإسلام من الصحابه والتابعین فی معانی الآیات القرآنیّه یوجب توقّف العلم فی سیره وبطلان البحث فی أثره کما هو مشهود فیما بأیدینا من کلمات الأوایل والکتب المؤلّفه فی التفسیر فی القرون الأولی من الإسلام ولم ینقل منهم فی التفسیر إلّا معان ساذجه بسیطه ، خالیه عن تعمّق البحث وتدقیق النظر فأین ما یشیر إلیه قوله تعالی ( ونزلنا علیک الکتاب تبیاناً لکلّ شئ ) النحل : ۸۹ . من دقائق المعارف فی القرآن ؟ وأما استبعاد أن یختفی علیهم معانی القرآن مع ما هم علیه من الفهم والجد والاجتهاد فیبطله نفس الخلاف الواقع بینهم فی معانی کثیر من الآیات والتناقض الواقع فی الکلمات المنقوله عنهم إذ لا یتصور اختلاف ولا تناقض إلا مع فرض خفاء الحق واختلاط طریقه بغیره
تفسیر المیزان : ۳ / ۸۵ . .

نظریّه السیّد بن طاووس فی الصحابه

وأمّا ما ذکره عن السیّد بن طاووس بأنّه قال : « هم أقرب علماً بنزول القرآن » .

أقول : إنّ السیّد قال ذلک ردّاً علی قول الجبائی فی تفسیر قوله تعالی : ( وقال من عنده علم من الکتاب ) من باب ( وجادلهم بالتی هی أحسن ) وإلزام الخصم بما یلزم به نفسه .

وأمّا الشیخ معرفه إن کان یرید التعرف علی آراء السیّد بن طاووس فی الصحابه وحدیث النجوم فعلیه بما ذکر فی الطرائف بقوله : « ومن طریف روایاتهم أنّهم قالوا عن نبیّهم أنّه قال : « أصحابی کالنجوم بایهم اقتدیتم اهتدیتم » ، وقد علمنا أنّ الصحابه کان یکفّر بعضهم بعضاً ویشهد بعضهم علی بعض بالضلال ویستحلّ بعضهم دماء بعض ، وقد تقدّم بعض ذلک وکما جری فی قتل عثمان وحرب البصره وصفّین وغیرهما من المناقضات والاختلافات .

فلو کان الاقتداء بکلّ واحد منهم صواباً لکان الاقتداء بکلّ واحد منهم خطأ ؛ لشهاده بعضهم علی بعض بالخطأ ولکان ذلک یقتضی وجوب ضلالهم أو قتلهم جمیعاً ، فما أقبح هذه الروایات وأبعدها من عقول أهل الدیانات » تفسیر المیزان : ۳ / ۸۵ .
الطرائف : ۵۲۳ . .

حجیّه قول الصحابی لا یساعدها الکتاب والسنّه

إنّه من الوضوح بمکان أنّه لا یجوز لنا أن نعتمد علی کلام أحد فی المعرفه الدینیّه إلّا بعد قیام الدلیل علی حجیّه کلامه بأدلّه قاطعه من الکتاب والسنّه القطعیّه .

فنحن إن قلنا بوجوب العمل علی قول الرسول لقوله تعالی : ( وَمَآ ءَاتَل-کُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَل-کُمْ عَنْهُ فَانتَهُواْ ) الحشر : ۷ . .

کما أنّ لزوم العمل بما جاء عن الأئمّه الطاهرین لما ثبت لنا بالأدلّه القطعیّه من الکتاب والسنّه کآیه التطهیر الدالّه علی عصمتهم عن الخطأ وآیه الولایه التی عدّت ولایه علی بن أبی طالب فی امتداد ولایه اللّه ورسوله وحدیث الغدیر الدالّ علی تنزیل کلّما للنبی من الولایه والألویّه لعلی وأهل بیته وحدیث الثقلین الذی جعکهم عدلاً للقرآن وقبول قولهم أمناً للأمّه عن الضلال .

وأما حجیّه قول غیر أهل البیت من الصحابه والتابعین فلاتدلّ علیها آیه من الکتاب ولا حدیث من السنّه ؛ بل الکتاب والسنّه قاضیان علی خلاف ذلک کما فی قوله تعالی : ( أَفَإِیْن مَّاتَ أَوْ قُتِلَ انقَلَبْتُمْ عَلَی
أَعْقَبِکُمْ ) آلِ
عِمْرَانَ : ۱۴۴ .
.

ویکفی من السنّه حدیث الحوض الدالّ علی إرتداد الصحابه بعد الرسول ( ص ) علی أعقابهم القهقهری بحیث لم یخلص منهم عن النار إلّا همل النعم أی القلیل ، کما یأتی عن صحیح البخاری ومسلم وغیرهما .

قد صرّح السیّد الطباطبائی ببداهه عدم حجیّه أقوال الصحابه والتابعین فی موارد من تفسیره وإلیک بعض منها :

قال فی مقدمه تفسیره :

ولم یجعل حجیّه فی أقوال الصحابه والتابعین وأنظارهم علی اختلافها الفاحش
تفسیر المیزان : ۱ / ۶ . .

قال عند ذکر منهجه التفسیری
غ : « الروایات الوارده عن مفسری الصحابه والتابعین . فإنّها علی ما فیها من الخلط والتناقض لا حجه فیها علی مسلم » تفسیر المیزان : ۱ / ۱۳ . .

وقال عند ذکر بناء الکعبه فی تفسیر قوله تعالی : ( إذ یرفع إبراهیم القواعد ) : وإنّما نعنی بذلک : الروایات الموصوله إلی مصادر العصمه ، کالنبی صلی الله علیه وآله وسلم والطاهرین من أهل بیته ، وأما غیرهم من مفسری الصحابه ، والتابعین ، فحالهم حال غیرهم من الناس وحال ما ورد من کلامهم الخالی عن التناقض ، حال کلامهم المشتمل علی التناقض
تفسیر المیزان : ۱ / ۲۹۳ . .

وقال عند تفسیر قوله تعالی : ( وَأَنزَلْنَآ إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ ) النحل : ۴۴ . .

وفی الآیه دلاله علی حجیّه قول النبی صلی الله علیه وآله وسلم فی بیان الآیات القرآنیّه وأما ما ذکره بعضهم أنّ ذلک فی غیر النص والظاهر من المتشابهات أو فیما یرجع إلی اسرار کلام الله وما فیه من التأویل فمما لا ینبغی أن یصغی إلیه .

هذا فی نفس بیانه صلی الله علیه وآله وسلم ویلحق به بیان اهل بیته لحدیث الثقلین المتواتر وغیره واما سائر الامه من الصحابه أو التابعین أو العلماء فلا حجیه لبیانهم لعدم شمول الایه وعدم نص معتمد علیه یعطی حجیّه بیانهم علی الاطلاق
تفسیر المیزان : ۱۲ / ۲۶۱ . .

وأمّا قوله تعالی : ( فاسألوا اهل الذکر ان کنتم لا تعلمون ) فقد تقدم انه ارشاد إلی حکم العقلاء بوجوب رجوع الجاهل إلی العالم من غیر اختصاص الحکم بطائفه دون طائفه تفسیر المیزان : ۲۱ / ۲۶۲ . .

وأمّا الشیخ معرفه فقد استدلّ علی ماذهب إلیه من حجیّه أقوال الصحابه بروایات إمّا ضعیفه سنداً وإمّا صحیحه أو موثّقه قد حرفها وأسقط منها ما لا یدلّ علی مطلوبه أو حذف منها ما یدلّ علی خلاف مراده کما یأتی الإشاره إلیه فی موضعه : و الیک مناقه الروایات التی استدل بها الشیخ هادی معرفه .

الاستدلال علی حدیث وأصحابی أمنه لأمّتی والمنافشه فیه

قال الشیخ معرفه فی
کتابه التفسیر الأثری الجامع :


[م / ۹۱] فی نوادر الراوندی : قال ( ع ) : قال رسول اللّه ( ص ) : « أنا أمنه لأصحابی . . . وأصحابی أمنه لأمّتی . . . ولا یزال هذا الدین ظاهراً علی الأدیان مادام فیکم من قد رآنی » .

ثمّ قال : ولم یکن صحابته أَمَنه إلّا لأنّهم حمله علمه إلی الناس ومستودع شریعته إلی الملأ من العالمین

تفسیر المیزان : ۲۱ / ۲۶۲ .

التفسیر الأثری الجامع : ۱ / ۱۰۱ . .

وفیه أولاً : أنّ مضمون الحدیث یکذّبه محکمات الکتاب الذی یشهد بخروج جلّ الصحابه عن الطاعهه فی موارد جمّه ویکذّب مضمونه السنّه القطعیّه التی مرّت الإشاره إلیها .

ثانیاً : أنّ الحدیث بظاهره مرسل کما نقله المجلسی أیضاً فی البحار : ج ۲۲ ، ص ۳۰۹ ، عن نوادر الراوندی مرسلاً .

لو قیل بتعلیق الحدیث علی السند الذی ذکره الراوندی ( ره ) فی أوّل کتابه فهو أیضاً لایفید ؛ لأنّ فیه رجال مجاهیل کما تأتی الإشاره إلیه .

نظریّه السیّد حامد حسین فی بطلان الحدیث :

ثالثاً : والحدیث محرّف کما صرّح بذلک السیّد حامد حسین فی العبقات بقوله : إنّ هذا الحدیث محرّف ، ففی المستدرک : . . . » ثمّ ذکر نصّ الحدیث عن مستدرک الحاکم
خلاصه عبقات الأنوار : ۱ / ۸۰ . .

وقال فی موضع آخر بعد نقل الحدیث : « فقد ظهر لدی التحقیق أنّ لأصحاب الخدع والضلال وأولی الأیدی الأثیمه تحریفاً عظیماً فی هذا الحدیث ، وذلک ، لأنّ أصله هکذا : « وأهل بیتی أمان لأمّتی ، فإذا ذهب أهل بیتی أتی أمتی ما یوعدون » فجُعِل « أصحابی » فی مکان « أهل بیتی » . . وهذا نص الحدیث :

« حدثنا أبو القاسم عبد الرحمن بن الحسن القاضی بهمدان من أصل کتابه ، ثنا محمد بن المغیره الیشکری ، ثنا القاسم بن الحکیم [ الحکم ] العرنی ثنا عبد اللّه بن عمرو بن مره ، حدثنی محمد بن سوقه عن محمد بن المنکدر عن أبیه عن النبی صلی اللّه علیه وسلّم ، أنّه خرج ذات لیله وقد أخّر صلاه العشاء حتی ذهب من اللیل هنیهه – أو : ساعه – والناس ینتظرون فی المسجد . فقال : ما تنتظرون ؟ فقالوا : ننتظر الصلاه . فقال : إنّکم لن تزالوا فی صلاه ما انتظرتموها . ثمّ قال : أمّا أنّها صلاه لم یصلّها أحد ممّن قبلکم من الأمم .

ثمّ رفع رأسه الی السماء فقال : النجوم أمان لأهل السماء فإذا طمست النجوم ، أتی السماء ما یوعدون ، وأنا أمان لأصحابی فإذا قُبضت ، أتی أصحابی ما یوعدون ، وأهل بیتی أمان لأمّتی فإذا ذهب أهل بیتی أتی أمتی ما یوعدون
مستدرک الصحیحین : ۳ / ۴۵۷ . .

فلیلاحظ ممّن هذا التحریف ؟ أمن أبی موسی؟ أم من ولده أبی برده؟ أم من غیرهما من المحرّفین المنحرفین؟ » خلاصه عبقات الأنوار : ۳ / ۱۷۹ . .

عدم کون کتاب النوادر والأشعثیّات من الکتب المعتبره :

رابعاً : إنّ کتاب النوادر لم یکن یعتمد علی کلّ ما فیه کما قال السیّد الخوئی – بعد نقل کلام المحدّث النوری فی فضل الراوندی مؤلّف النوادر – : لا شبهه فی علوّ شأنه ورفعه منزلته ومکانه علمه وثبوت وثاقته ، وقد صرّح بذلک غیر واحد من المترجمین ، ولکن لم یظهر لنا اعتبار کتابه هذا ، لأنّ فی سنده من لم تثبت وثاقته کعبد الواحد بن إسماعیل ، ومن هو مجهول الحال کمحمد بن الحسن التمیمی البکری
مصباح الفقاهه : ۱ / ۱۳۵ ، ( ط . ج ) : ۱ / ۲۲۱ . .

خامساً : إنّ هذا الکتاب هو نفس کتاب الجعفریّات والأشعثیّات کما قال المحقّق الطهرانی ( ره ) فی عنوان کتاب : « روایه الأبناء عن الآباء » : وبالجمله ، « الأشعثیّات » و « الجعفریّات » و « کتاب النوادر » و « روایه الأبناء عن الآباء » کلّها کتاب واحد . ولمّا لم یسمّ فیه بإسم خاصّ یعبّر عنه بهذه العناوین
الذریعه : ۱۱ / ۲۵۸ . .

وکتاب الجعفریّات یعتمد علی کلّ ما فیه عند الأصحاب ، کما قال السیّد الخوئی : مضمون روایه الدعائم وإن ورد فی کتاب الجعفریّات أیضاً وکنّا نعتمد علی ذلک الکتاب فی سالف الزمان إلّا أنّا رجعنا عنه أخیراً کتاب الطهاره : ۱ / ۱۱۸ . .

وقال فی کتاب النکاح من شرح العروه : إلّا أنّ سند الکتاب غیر موثّق وإن أصرّ الشیخ النوری ( ره ) علی صحّته ؛ غیر أنّه لا دلیل علیه
کتاب النکاح : ۲ / ۵۸ . .

وقال فی موضع آخر من کتاب الطهاره : فی سند الکتاب موسی بن إسماعیل ولم یتعرضوا لوثاقته فی الرجال فلا یمکن الاعتماد علیه
کتاب الطهاره : ۱ / ۱۱۹ وراجع أیضاً مصباح الفقاهه : ۱ / ۲۱۶ ، ۲۵۹ ، ۲۸۳ ، یراجع الطبعه الجدید من مصباح الفقاهه : ۱ / ۸۶ ، ۱ / ۱۰۸ . ، ۱ / ۱۲۰ ، ۳ / ۲۵۲ . .

ضعف سند الروایه :

سادساً : مضافاً إلی ذلک کلّه إن فی السند الذی ذکره قطب الدین الراوندی فی أوّل کتابه عدّه مجاهیل :

۱ – عبد الواحد بن إسماعیل بن أحمد الرویانی : ، وهو من مشایخ العامّه کما صرّح الذهبی فی ترجمته : هو شیخ الشافعیّه ، ارتحل فی طلب الحدیث والفقه جمیعاً وتفقّه ببخاری مدّه ، برع فی الفقه ومهر وناظر وصنّف التصانیف الباهره ، وکان یقول : لو احترقت کتب الشافعیّه لأملیتها من حفظی ، وله کتاب « البحر » فی المذهب ، طویل جدّاً غزیر الفوائد وکتاب « مناصیص الشافعی » مولده فی آخر سنه ۴۱۵ ، وقتل سنه ۵۰۱ ه” بجامع آمل یوم الجمعه ۱۱ المحرم ، قتلته الملاحده – یعنی الإسماعیلیّه – ، وکان نظام الملک کثیر التعظیم له
سیر أعلام النبلاء : ۱۹ / ۲۶۰ . .

۲ – محمد بن الحسن التمیمی : وهو مجهول لم یذکر فی الجوامع الرجالیّه للشیعه کما قال المحدث النوری ( ره ) : وأمّا الشیخ أبو عبد اللّه محمد بن الحسن التمیمی البکری ، فلم أجد له ترجمه خاتمه المستدرک : ۱۹ / ۱۷۷ . .

۳ – سهل بن أحمد الدیباجی : ، وهو لم یصرّح بوثاقته ؛ بل قال النجاشی : لا بأس به ، کان یخفی أمره کثیراً ثمّ ظاهر بالدین فی آخر عمره
رجال النجاشی : ۱ / ۴۱۹ رقم ۴۹۱ . .

وقال العلامه الحلّی : قال ابن الغضائری : أنّه یضع الأحادیث ویروی عن المجاهیل ولا بأس بما یروی عن الأشعثیّات وبما یجری مجراها مما یرویه غیره
رجال العلامه : ۸۱ رقم ۴ . .

۴ – ۵ – إسماعیل بن موسی وموسی بن إسماعیل : وکلاهمان مجهولان
راجع جامع الرواه : ۱ / ۱۰۳ و۲ / ۲۷۱ ومعجم رجال الحدیث : ۲ / ۲۷۱و ۲۰ / ۱۹ .

.

قال الشیخ معرفت بعد ذکره الحدیث :

ولعلّ مقصوده ( ص ) من قوله : « مادام فیکم من قد رآنی » من قد رآه فی منبع علمه ومصدر شریعته ، ممّن قد روی حدیثه فأبلغ وأوعی علی مدی الدهر .

ثمّ أیّد کلامه هذا بهذالحدیث :

[م / ۹۱] کما قال ( ص ) : « یحمل هذا الدین فی کلّ قرن عدول ینفون عنه تأویل المبطلین وتحریف الغالین وانتحال الجاهلین » .

ثمّ قال فی الهامش : رواه الکشّی فی رجاله بإسناده الصحیح . ۱ / ۱۰ ، البحار : ۲ / ۹۲ التفسیر الأثری الجامع : ۱ / ۱۰۲ . .

وفیه أوّلاً :

فی سنده علیّ بن محمّد بن فیروزان القمّی لم یرد فیه توثیق
راجع : جامع الرواه : ۱ / ۶۰۱ ، معجم الرجال : ۱۲ / ۱۵۸ ، رجال الطوسی ، ۴۷۸ ، رقم ۷ . .

ثانیاً : أنّ المراد من هؤلاء هم علماء الشیعه الإمامیّه الذین أخذوا العلم عن أهل البیت ( ع ) کما فی روایه الکلینی عن محمد بن یحیی ، عن أحمد بن محمد بن عیسی ، عن محمد بن خالد ، عن أبی البختری ، عن أبی عبد اللّه ( ع
قال : إنّ العلماء ورثه الأنبیاء ، وذلک ، أنّ الأنبیاء لم یورثوا درهماً ولا دیناراً ، وإنّما ورثوا أحادیث من أحادیثهم فمن أخذ شیئاً منها فقد أخذ حظّاً وافراً ، فانظروا علمکم هذا عمّن تأخذونه فإنّ فینا أهل البیت فی کلّ خلف عدولاً ینفون عنه تحریف الغالین ، وانتهال المبطلین ، وتأویل الجاهلین
الکافی : ۱ / ۳۲ ح
۲ ، بصائر الدرجات : ۳۰ ح ۱ .
.

وقد صُرّح فی بعض الروایات بأنّ المراد من هؤلاء ، أصحاب الأئمّه ( ع ) الذین أخذوا علم الشریعه عن أهل بیت رسول اللّه ( ص ) الذین أوصی بهم فی حدیث الثقلین ، کما فی روایه أخری للکشّی : « . . . بهم یکشف اللّه کلّ بدعه ، ینفون عن هذا الدین انتحال المبطلین وتأویل الغالین ، ثمّ بکی ، فقلت : من هم؟ قال : من علیهم صلوات اللّه ورحمته أحیاءً وأمواتاً ، برید العجلی وزراره ، وأبو بصیر ومحمد بن مسلم . . . » رجال الکشّی : ۱ / ۳۴۹ رقم ۲۲۰ . .

الاستدلال بحدیث کنزالعمال والمناقشه فیه

قال الشیخ معرفه :


[ م / ۹۲] روی المتقی الهندی عن زاذان قال : بینا الناس ذات یوم عند علی إذ وافقوا منه نفساً طیّبه فقالوا : حدّثنا عن أصحابک یا أمیر المؤمنین ! قال : عن أیّ أصحابی ؟ قالوا : عن أصحاب النبی صلی اللّه علیه وسلم ، قال : کلّ أصحاب النبی صلی اللّه علیه وسلم أصحابی ، فأیّهم تریدون ؟ قالوا : النفر الذین رأیناک تلفظهم بذکرک ، والصلاه علیهم ، دون القوم ، قال : أیّهم؟

قالوا : عبد اللّه بن مسعود ، قال : عَلِم السنّه وقرأ القرآن وکفی به علماً ، ثمّ ختم به عنده .

قالوا : فحذیفه ؟ قال : عَلِم وسأل عن المعضلات حتّی عقل عنها ، فإن سألتموه عنها تجدوه بها عالماً .

قالوا : فأبو ذر ؟ قال : وعی علماً وکان شحیحاً حریصاً علی دینه حریصاً علی العلم وکان یکثر السؤال فیعطی ویُمنع ، أما ! إنّه قد ملئ له فی وعائه حتی امتلأ .

قالوا : فسلمان ؟ قال : إمرؤ منّا وإلینا أهل البیت ، من لکم بمثل لقمان الحکیم؟ علم العلم الأوّل وأدرک العلم الآخر وقرأ الکتاب الأوّل وقرأ الکتاب الآخر وکان بحراً لا ینزف .

قالوا ، فعمّار بن یاسر ؟ قال : ذاک إمرؤ خلط اللّه الإیمان بلحمه ودمه وعظمه وشعره وبشره ، لا یفارق الحقّ ساعه ، حیث زال ، زال معه ، لا ینبغی للنار أن تأکل منه شیئاً .

قالوا : فحدّثنا عنک یا أمیر المؤمنین ! قال : مهلاً ! نهی اللّه عن التزکیه ، فقال قائل : فإنّ اللّه عزّ وجل یقول :وأما بنعمه ربک فحدّث ) قال : فإنّی أحدثّکم بنعمه ربّی ، کنت إذا سألت أعطیت وإذا سکتّ ابتدأت ، فبین الجوانح منّیْ ملئ علماً جمّاً التفسیر الأثری الجامع : ۱ / ۱۰۲ . .

وفیه أوّلاً : أنّ الروایه لا تفید عصمه هؤلاء المذکوره أسمائهم من الصحابه فضلاً عن غیرهم وغایه دلالتها علی تفقّههم وحملهم الروایه عن النبی ( ص ) ، وأیّه صله لذلک بحجیّتهم من باب أنّهم لا ینطقون إلّا عن الوحی .

التحریف فی متن الحدیث حفاظاً علی الصحابه :

ثانیاً : قد أسقط المؤلّف من شدّه وثاقته وأمانته ، ما لایناسب مطلوبه فی قوله ( ع ) فی حذیفه « قالوا : فحذیفه ؟ قال : علم أو علّم أسماء المنافقین وسأل عن المعضلات حتی عقل عنها » .

فتری حذف قوله ( ع ) : « أو علّم أسماء المنافقین » حیث رأی أنّ هذا الکلام یدلّ علی وجود المنافقین فی الصحابه ویضرّ بمطلوبه من إثبات عداله جمیع الصحابه ؛ کما قد صرّح قبل نقل هذا الحدیث بقوله : « هذا الإمام أمیر المؤمنین ( ع ) یصف أصحاب رسول اللّه ( ص ) بأنّهم کمل وأنّهم خزنه علم النبی وعیبه حکمته والحاملین لوائه إلی الملأ من الناس » التفسیر الأثری : ۱ / ۱۰۲ . .

وهکذا جاء فی عبد اللّه بن مسعود :

« قال : عَلِم السنّه وقرأ القرآن وکفی به علماً ، ثمّ ختم به عنده .

فلم یدروا ما یرید بقوله : « کفی به علماً » ، کفی
بعبد اللّه أم کفی
بالقرآن؟ »

ولکنّه أسقط من قوله ( ع ) : « فلم یدروا ما یرید » إلی آخره ، والأمانه العلمیّه تقتضی ذکر الحدیث کما فی المصدر ، سواء کان ذلک من کلام الإمام ( ع ) أو من توضیح الراوی .

هذا ، مع أنّ عبد اللّه بن مسعود ممّن نکث بیعه الغدیر ولم یستقم علی ولایه أمیر المؤمنین ( ع ) وأحواله معروفه فی عهد الخلفاء .

ثانیاً : إنّ الروایه تدلّ علی أنّ الإمام ( ع ) کان یمدح عدداً خاصّاً من الصحابه دون الجمیع ، کما فی کلام السائل : « النفر الذین رأیناک تلفظهم بذکرک والصلاه علیهم دون القوم » .

وغایه ما یستفاد من هذه الروایه بعد الغضّ عن ضعف السند هو مجرّد مدح الإمام ( ع ) خمسه من الصحابه ؛ فلا یصحّ التعدّی إلی غیرهم لمکان جمله « دون القوم » .

ضعف سند الروایه :

ثالثاً : الروایه مرسله ولم یذکر فی الکنز لها سند .

رابعاً : قد ذکر الصدوق هذه الروایه فی أمالیه – مضافاً إلی ضعف السند – وفیه اختلاف کثیر مع ما فی کنز العمّال ، وإلیک نصّ الحدیث :

۳۷۷ / ۹ . . . قال : حدثنا عبد اللّه بن الحسن المؤدب ، عن أحمد بن علی بن الاصبهانی ، عن إبراهیم بن محمد الثقفی ، قال : حدثنا أبو غسان النهدی ، قال : حدثنا یحیی بن سلمه بن کهیل ، عن أبیه ، عن أبی إدریس ، عن المسیب بن نجبه ، عن علی ( ع ) ، أنّه قیل له : حدّثنا عن أصحاب محمد ( ص ) ، حدثنا عن أبی ذر الغفاری . قال : علم العلم ثمّ أوکأه ، وربط علیه رباطاً شدیداً .

قالوا : فعن حذیفه ، قال : تعلم أسماء المنافقین .

قالوا : فعن عمّار بن یاسر ، قال : مؤمن ، ملئ مشاشه إیماناً ، نسی ، إذا ذکر ذکر .

قیل : فعن عبد اللّه بن مسعود . قال : قرأ القرآن فنزل عنده .

قالوا : فحدّثنا عن سلمان الفارسی . قال : أدرک العلم الأوّل والآخر ، وهو بحر لا ینزح ، وهو منّا أهل البیت .

قالوا : فحدّثنا عنک ، یا أمیر المؤمنین . قال : کنت إذا سألت أعطیت ، وإذا سکتّ ابتدیت
الأمالی للشیخ الصدوق : ۳۲۴ ، عنه البحار : ۲۲ / ۳۱۸ . .

أمّا ضعف السند ففیه :

۱ – عبد اللّه الحسن المؤدّب ذکره الشیخ فیمن لم یرو ولم یوثّقه
رجال الطوسی : ۴۸۴ رقم ۴۶ . فهو مجهول .

۲ – أحمد بن علویه الاصفهانی ، ذکره الشیخ ، فی طریقه إلی إبراهیم بن محمّد الثقفی فی الفهرست . وهو مجهول
الفهرست ، ص ۶ ، رقم ۷ ، ورجال النجاشی : ص ۱۶ ، رقم ۱۹ . جامع الرواه : ۱ / ۵۴ ، معجم الرجال : ۲ / ۱۵۱ . .

۳ – أبو غسان النهدی من رجال العامّه ووثّقوه
تهذیب الکمال : ج ۲۷ ، ص ۸۶ ، رقم ۵۷۲۸ . .

۴ – یحیی بن سلمه بن الکهیل ، قال یحیی بن معین : ضعیف الحدیث ، وقال الترمذی : یضعف فی حدیثه ، وقال ابن عدی : متروک الحدیث
تهذیب الکمال : ج ۳۱ ، ص ۲۶۱ ، رقم ۶۸۳۸ . .

مع هذا کلّه فتری المؤلّف یقول بعد ذکره الحدیث :

« أ فهل کان مثل هؤلاء الأعلام من الأصحاب إذا تحدّثوا بحدیث العلم عن فقه فی الدین وفهم عن الکتاب ، أ فهل کان أحد یتوقّف عن الانصیاع لکلامه العذب الرویّ أو الابتهاج باستماع ذلک النغم السویّ؟! » التفسیر الأثری الجامع : ۱ / ۱۰۳ . .

فتراه یبنی قاعده خطیره علی مثل هذا الحدیث الضعیف سنداً ودلاله .

ما أحلی کلام هذا لو کان له محتوی؟ وأنت
تری ما فیه وما فی سند مستنده! أعاذنا اللّه تعالی من إرسال القلم علی عواهنه .

* * *

الاستدلال بحدیث « أوصیکم بأصحاب نبیّکم » والمناقشه فیه

قال الشیخ معرفه :

[م / ۹۳ : ] قال الإمام أمیر المؤمنین ( ع ) « أوصیکم بأصحاب نبیّکم . . . وهم الذین لم یحدثوا بعده حدثاً ، فإنّ رسول اللّه ( ص ) أوصی بهم » الأمالی للشیخ الطوسی ص ۵۲۳ ح ۱۱۵۷ . .

هذه الروایه رواها الصدوق بهذا الإسناد : أخبرنا جماعه ، عن أبی المفضل ، قال : حدثنا الفضل بن محمد ابن المسیب أبو محمد البیهقی الشعرانی بجرجان ، قال : حدثنا هارون بن عمرو بن عبد العزیز بن محمد أبو موسی المجاشعی ، حدثنا محمد بن جعفر بن محمد . . . عن آبائه ، عن أمیر المؤمنین علی بن أبی طالب ( ع ) التفسیر الأثری الجمامع : ۱ / ۱۰۳ عن الأمالی : ۵۲۱ ، ح
۱۱۴۸ .
.

ضعف سند الروایه :

وفیه أوّلاً : بأنّ السند ضعیف ؛ لأنّ :

۱ – الفضل بن محمد ابن المسیب مجهول لم یذکر فی جوامعنا الرجالیّه ؛ بل الرجل من علماء العامّه حیث ذکره الذهبی فی تذکره الحفّاظ ووصفه بالحافظ الإمام
راجع : مستدرکات علم الرجال ۶ / ۲۰۹ ، أعیان الشیعه : ۸ / ۴۰۷ . .

۲ – هارون بن محمد مجهول
معجم الرجال : ۲۰ / ۲۵۰ . .

التحریف فی الحدیث للتمویه :

ثانیاً : قد حذف المؤلّف أیضاً من هذه الروایه ما لا یدلّ علی مطلوبه وإلیک نصّ الروایه فی الأمالی :

« وأوصیکم بأصحاب نبیّکم ، لا تسبّوهم ، وهم الذین لم یحدثوا بعده حدثاً ، ولم یأتوا محدثاً ، فإن رسول اللّه ( ص ) أوصی بهم » الأمالی للشیخ الطوسی ص ۵۲۳ . .

فتلاحظ أنّه قد أسقط قوله ( ع ) « لا تسبّوهم » الذی هو متعلّق الوصیّه لا حجیّه أقوالهم کما یزعمه ویرید إیهامه ، وهکذا جمله « ولم یأتوا محدثاً » . الظاهر أنّ الصحیح « ولم یؤوا محدثاً » .

ثالثاً : الظاهر أنّ هذه الروایه هی وصیّه مولانا أمیر المؤمنین ( ع ) للحسن ( ع ) وأهل بیته التی ذکرها الکلینی والصدوق والشیخ وفیها :

« اللّه اللّه فی أصحاب نبیّکم الذین لم یحدثوا حدثاً ولم یؤوا محدثاً فإنّ رسول اللّه ( ص ) أوصی بهم ولعن المحدث منهم ومن غیرهم والمؤوی للمحدث
الکافی : ۷ / ۵۲ ، من لایحضره الفقیه : ۴ / ۱۹۱ ، تهذیب الأحکام : ۹ / ۱۷۷ ، تفسیر نور الثقلین : ۵ / ۷۹ ، بحار الأنوار : ۲۲ / ۳۰۶ ، ۷۴ / ۴۰۵ . .

وللشیخ المحقق المحمودی کلام وتحلیل جمیل فی ذیل هذه الروایه فمن أراد فلیراجع
نهج السعاده : ۸ / ۴۸۴ . .

مضمون الحدیث یثبت ارتداد الصحابه :

رابعاً : قوله ( ع ) « وهم الذین لم یحدثوا بعده حدثاً ، ولم یؤوا محدثاً » یدلّ علی أنّ النبی ( ص ) أوصی لمن لم یقع منه إحداث بعده ولم یرتدّ ، وهم عدّه قلیل من الصحابه کما جاء فی صحاح أهل السنّه فی وقوع الأحداث بعد النبی وارتدادهم ودخولهم النار إلّا القلیل منهم کما فی صحیح البخاری : عن أبی هریره عن النبی صلی اللّه علیه وسلم قال : بینا أنا قائم فإذا زمره حتی إذا عرفتهم خرج رجل من بینی وبینهم ، فقال : هلُمّ فقلت : أین؟ قال : إلی النار واللّه! قلت : وما شأنهم؟ قال : إنّهم ارتدّوا بعدک علی أدبارهم القَهْقَرَی .

ثمّ إذا زمره حتی إذا عرفتهم خرج رجل من بینی وبینهم ، فقال : هلُمّ قلت : أین؟ قال : إلی النار واللّه! قلت : ما شأنهم؟ قال : إنّهم ارتدّوا بعدک علی أدبارهم القهقری ، فلا أراه یَخْلُص منهم إلّا مثلَ هَمَل النَّعَم
صحیح البخاری : ۷ / ۲۰۷ ( ۱۲۵۹ ، رقم
۶۵۸۷ ) کتاب الرقاق ، باب فی الحوض .
.

اعتراف الصحابه علی الأحداث :

ویؤیّده : ما عن بعض الصحابه الاعتراف بوقوع الأحداث منهم کما عن :

۱ – البراء بن عازب :

روی البخاری عن العلاء بن المسیب عن أبیه قال : لقیت البراء بن عازب رضی اللّه عنهما ، فقلت : طوبی لک صحبت النبی صلی اللّه علیه وسلم وبایعته تحت الشجره!! فقال : یا ابن أخی إنّک لا تدری ما أحدثنا بعده
صحیح البخاری : ۵ / ۶۵ ، ( ۷۹۰ رقم ۴۱۷۰ ) کتاب المغازی باب غزوه الحدیبیه ، ومقدمه فتح الباری لابن حجر : ۴۳۳ . .

والبراء بن عازب هذا من أکابر الصحابه ومن السابقین الأوّلین الذین بایعوا النبی صلی اللّه علیه وآله وسلم تحت الشجره یشهد علی نفسه وغیره من الصحابه بأنّهم أحدثوا بعد وفاه النبی صلی اللّه علیه وآله وسلم .

۲ – أبی سعید الخدری :

روی ابن حجر بإسناده عن العلاء بن المسیب عن أبیه عن أبی سعید قلنا له : هنیئا لک برؤیه رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم وصحبته قال إنّک لا تدری ما أحدثنا بعده
الإصابه : ۳ / ۶۷ . .

وفی روایه ابن عساکر : « فقال یا ابن أخی لا تدری ما أحدثنا بعده » تاریخ مدینه دمشق : ۲۰ / ۳۹۱ . .

وفی روایته الاخری : « قال : أخی إنّک لا تدری ما أحدثنا بعده » تاریخ مدینه دمشق : ۲۰ / ۳۹۱ وهکذا فی الکامل لعبد اللّه بن عدی : ۳ / ۶۳ ، ترجمه خلف بن خلیفه . .

وإنّها أیضاً لشهاده کبری من صحابیّ کبیر ، کان علی الأقلّ صریح مع نفسه ومع الناس .

۳ – عائشه أمّ المؤمنین :

وهکذا قد اعترفت عائشه أیضاً قبل موتها بأنّها قد أحدثت بعد رسول اللّه ( ص ) کما روی الحاکم عن قیس بن أبی حازم ، قال : قالت عائشه وکأن تحدّث نفسها أن تدفن فی بیتها مع رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم وأبی بکر فقالت : إنّی أحدثت بعد رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم حدثاً ، ادفنونی مع أزواجه ، فدفنت بالبقیع . هذا حدیث صحیح علی شرط الشیخین ولم یخرجاه
المستدرک علی الصحیحین : ۴ / ۶ وصحّحه الذهبی أیضاً فی تلخیص المستدرک .

وراجع : الطبقات الکبری : ۸ / ۷۴ ، ترجمه عائشه ، والمصنّف لابن أبی شیبه الکوفی : ۸ / ۷۰۸ ( ۱۶ ) طبعه دار الفکر ، فی مسیره عائشه وطلحه والزبیر ، وسیر أعلام النبلاء : ۲ / ۱۹۳ ، فی هامشه : وصحّحه الحاکم : ۴ / ۶ ، ووافقه الذهبی . .

ارتداد العرب بعد رسول اللّه ( ص ) قاطبه :

ویؤیّده أیضاً : ما ورد عن عائشه ، قالت : لمّا قبض رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم ارتدّت العرب قاطبه وأشرأبت
ی ارتفع . النفاق
البدایه والنهایه : ۶ / ۳۳ . .

وروی ابن عساکر عنها : لمّا قبض یعنی رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم ارتدّت العرب قاطبه ، وأشرأب النفاق ، وصار أصحاب محمد کلّهم معری مطیره فی حفش . ارتدّ فی کل ناحیه من جزیره العرب مرتدون عامّه أو خاصّه وأشرأبت الیهود والنصرانیّه ولحم النفاق بالمدینه وفیما حولها . . . اریخ مدینه دمشق : ۳۰ / ۳۱۴ . .

وأقلّ ما تدلّ علیه هذه الروایه هی مخالفه الناس ، النبی ( ص ) بعد وفاته ، فی أهمّ الواجبات ، کما ذهب إلیه ابن أثیر فی النهایه : ۲ / ۲۱۴ مادّه « ردد » ، وابن منظور فی لسان العرب .

ویعضدها : ما ورد عن عمرو بن ثابت ، قال : لما مات النبی ( ص ) کفر الناس إلّا خمسه تهذیب الکمال : ۲۱ / ۵۵۷ ، تهذیب التهذیب : ۸ / ۹ ، سؤالات الآجری لأبی داود لسلیمان بن الأشعث : ۱ / ۳۴۱ ، البدایه والنهایه : ۶ / ۹۱ . .

الظاهر من کلام القوم أنّ الرجل صدوق وأحادیثه مستقیمه کما صرّح بذلک ابن حجر فی ترجمته بقوله : « ولکنّه کان صدوقاً فی الحدیث » وروی عن أبی داود : « أنّ أحادیثه مستقیمه . . . وقال فی موضع آخر لیس فی حدیثه نکاره » وعن أبی حاتم : « یکتب حدیثه کان ردئ الرأی شدید التشیّع » تهذیب التهذیب : ۸ / ۹ . .

وأمّا تضعیفهم إیّاه ، فلم یکن إلّا لتشیعه کما نقل ابن حجر عن أبی حاتم « کان ردئ الرأی شدید التشیّع » و « عن ابن عقیل وهو رافضیّ خبیث » تهذیب التهذیب : ۸ / ۹ . .

« وقال ابن سعد کان متشیّعاً مفرطاً » . . . « وقال عبد اللّه بن أحمد عن أبیه کان یشتم عثمان ترک ابن المبارک حدیثه وقال الساجی : مذموم وکان ینال من عثمان ویقدّم علیّاً علی الشیخین .

وقال العجلی : شدید التشیّع ، غال فیه ، واهی الحدیث . وقال البزار : کان یتشیّع ولم یترک » تهذیب التهذیب : ۸ / ۱۰ . .

* * *

حدیث « قولوا فی أصحاب النبی ( ص ) أحسن قول » والمناقشه فیه

قال الشیخ معرفه :

[م / ۹۴] روی الإمام الرضا ، عن أبیه الکاظم ، عن أبیه الصادق ( ع ) ، قال : اجتمع آل محمد . . . علی أن یقولوا فی أصحاب النبی ( ص ) أحسن قول
تفسیر أبو الفتوح ۱ / ۴۹ . .

وفی الهامش : تمام الحدیث هکذا : روی الإمام علی بن موسی الرضا ، عن أبیه الکاظم ، عن أبیه الصادق ( ع، قال : « اجتمع آل محمد ( ع ) ، علی الجهر ببسم اللّه الرحمن الرحیم ، وعلی قضاء ما فات من الصلاه فی اللیل بالنهار ، وقضاء ما فات بالنهار فی اللیل وعلی أن یقولوا فی أصحاب النبی ( ص ) أحسن قول .

ثمّ قال : أنظر کیف جعل حسن القول فی الصحابه شعاراً لآل البیت ( ع ) نظیر الجهر بالبسمله التفسیر الأثری الجامع : ۱ / ۱۰۳ . .

منافات الروایه مع الواقع التاریخی :

وفیه أوّلاً : أنّه یتشبّث بالحشیش وبروایه لا تنهض سنداً ودلاله لیستحل لنفسه ترک المحکم المقطوع به من الکتاب والسنّه القطعیّه لأهل البیت ( ع ) .

فهل واقعه الجمل صلح أبیض؟ أم صفین؟ أم کربلاء؟ أم إحراق الباب والهجوم علی بیت فاطمه ( س ) ؟ أم کسر الضلع؟ أم إسقاط الجنین؟ أم إنکار علی ( ع ) عمل الصحابه وسیره الشیخین؟ أم . . . ؟ أم . . .؟

ثانیاً : أنّ الروایه مرسله .

التحریف الواقع فی متن الحدیث :

ثالثاً : قد نقل المحدث النوری هذه الروایه عن تفسیر أبی الفتوح الرازی ولیس فیها جمله : « وعلی أن یقولوا فی أصحاب النبی ( ص ) أحسن قول » مستدرک الوسائل : ۴ / ۱۸۹ . .

رابعاً : قد وردت هذه الروایه فی کتب العامّه کما فی تاریخ دمشق بهذا السند وبهذا المتن :

أخبرنا أبو الفضل محمد بن عمر بن یوسف إجازه أنبأنا أبو الغنائم عبد الصمد بن المأمون وأخبرنا أبو عبد اللّه المقرئ أنبأنا أبو الفضل بن الکریدی أنبأنا أبو الحسن العتیقی قالا أنبأنا أبو الحسن الدارقطنی ثنا أحمد بن محمد بن عتبه نا إبراهیم بن حبیب نا عمرو عن جابر عن محمد بن علی قال : « أجمع بنو فاطمه علی أن یقولوا فی أبی بکر وعمر أحسن ما یکون من القول » تاریخ دمشق ، ج ۵۴ ، ص ۲۸۴ ، عنه سیر أعلام النبلاء ج ۴ ، ص ۴۰۶ ، مرسلاً . .

سند هذه الروایه أیضاً ضعیف :

لأنّ أبا الفضل بن الکریدی مجهول ، لم تذکر له ترجمه فی الجوامع الرجالیّه للعامّه والخاصّه وهکذا أحمد بن محمّد بن عتبه .

نظریّه الشهید التستری فی الروایه :

ورابعاً : قد نقل الشهید نور اللّه التستری هذه الروایه وروایات اخری عن ابن حجر فی هذا الباب ، ثمّ أجاب عنها بما یقطع العذر ، وإلیک تمام کلامه :

وأخرج عن محمد الباقر أنّه قال : « أجمع بنو فاطمه رضی اللّه عنهم علی أن یقولوا فی الشیخین أحسن ما یکون من القول » .

أقول : ما نقله فی هذا الباب من أکابر أهل البیت ، لإحیاء المیت ، وإضاءه سراجه الفاقد للزیت ، إمّا فریه ناشئه من العصبیّه ، أو صادره عنهم علی سبیل التقیّه ، کما سنوضحه بعون خالق البریّه .

والظاهر أنّ هذا الشیخ الجاهل وأصحابه الوضّاعین لنصره المذهب ، زعموا أنّهم إذا وضعوا خبراً ینتهی إسناده إلی مولانا الباقر والصادق ( ع ) أو الی عبد اللّه المحض وولده النفس الزکیّه رضی اللّه عنهما یغترّ الشیعه بمجردّ ذلک ویحکمون بأنّه محض الصدق والصواب ، ویعتقدون تزکیه رجال إسناده ولو کانوا من ذوی الأذناب ، فیقعون فی مضیق الإفحام ، ویحصل لهم فضیح الإلزام .

وهذه غباوه لا تخفی علی الوری ، وحماقه لا تصدر إلّا عن الکری ، أطرق کری أطرق کری ، إنّ النعامه فی القری
الصوارم المهرقه : ۲۳۵ . .

إلی أن قال : قوله « أجمع بنو فاطمه » یدلّ علی أنّه إنّما ذکر هذا الکلام لدفع ضرر متوجه إلیهم من إتّهامهم بعدم کونهم قائلین فی الشیخین أحسن ما یکون من القول ولو لا ما ذکرناه لکان أقل ما یناسب مقام التأکید أن یقول : « أجمع بنو هاشم » حتّی یشمل سائر ذریّه علی ( ع ) ممّن لا یکون فاطمیّاً وغیرهم من آل عباس وعقیل وجعفر ونظائرهم .

وأیضاً : نحن نعلم علماً قطعیّاً انعقاد الإجماع من بنی فاطمه ( س ) علی أن لا یقولوا فی أحد من آحاد المسلمین إلّا أحسن ما یکون من القول فأیّ وجه لتخصیصه ( ع ) ذلک بالشیخین من بین جمیع المسلمین ، ثمّ من بین جمیع الأصحاب ثمّ من بین الخلفاء الأربعه ، لو لا قیام تهمه فی شأنهم وعروض خوف وتقیّه لهم من نسبتهم الی القدح فی الشیخین والوقوع فیهما .

علی أنّا نقول : لا ریب فی أنّ أحسن القول فی شأن الشیخین ما استحقّاه من المطاعن المتواتره المتداوله علی ألسنه الشیعه وغیرهم ؛ کما أنّ أحسن القول فی حقّ الشیطان لعنه ، والاستعاذه منه . فالروایه المذکوره لنا لا علینا الصوارم المهرقه : ۲۳۹ . .

وفی کلام الشهید الذی بذل نفسه فی طریق الدفاع عن حریم ولایه مولانا أمیر المؤمنین ( ع ) ( لَذِکْرَی
لِمَن کَانَ لَهُ
و قَلْبٌ أَوْ أَلْقَی السَّمْعَ وَهُوَ شَهِیدٌ ) ق : ۳۷ . .

جنایات فی حدیث مثل أصحابی کمثل النجوم

قال الشیخ معرفه :

[م / ۹۵] وروی أبو جعفر الصدوق بإسناده إلی إسحاق بن عمار ، عن جعفر بن محمد ، عن آبائه ( ع ) قال : قال رسول اللّه ( ص ) : « ما وجدتم فی کتاب اللّه عزّ وجلّ فالعمل لکم به ، لا عذر لکم فی ترکه ، وما لم یکن فی کتاب اللّه عزّوجلّ وکانت فیه سنّه منّی فلا عذر لکم فی ترک سنّتی ، وما لم یکن فیه سنّه منّی فما قال أصحابی فقولوا به ، فإنّما مثل أصحابی فیکم کمثل النجوم بأیّها أُخذ أُهتدی » التفسیر الأثری الجامع : ۱ / ۱۰۳ عن معانی الأخبار للشیخ الصدوق : ۱۵۶ . .

الحدیث ورد فی شأن أهل البیت دون الصحابه :

لاشکّ بأنّ الروایه موثّقه ولکنّها وردت فی شأن أهل البیت ( ع ) حیث جاءت فی ذیل الروایه : « فقیل : یارسول اللّه ومن أصحابک؟ قال : أهل بیتی » .

وإلیک تمام الحدیث :

حدثنی محمد بن بن الحسن بن أحمد بن الولید – رحمه اللّه – قال : حدثنا محمد بن الحسن الصفار ، عن الحسن بن موسی الخشاب ، عن غیاث بن کلوب ، عن إسحاق بن عمار ، عن جعفر بن محمد ، عن آبائه ( ع ) قال : قال رسول اللّه ( ص ) : « ما وجدتم فی کتاب اللّه عزّ وجلّ فالعمل لکم به ، لا عذر لکم فی ترکه ، وما لم یکن فی کتاب اللّه عزّوجلّ وکانت فیه سنّه منّی فلا عذر لکم فی ترک سنّتی ، وما لم یکن فیه سنّه منّی فما قال أصحابی فقولوا به ، فإنّما مثل أصحابی فیکم کمثل النجوم بأیّها أخذ اهتدی ، وبأیّ أقاویل أصحابی أخذتم اهتدیتم ، واختلاف أصحابی لکم رحمه . فقیل : یارسول اللّه ومن أصحابک ؟ قال : أهل بیتی » معانی الأخبار للشیخ الصدوق : ۱۵۶ . .

ولکنّ المؤلف من کمال معرفته وشدّه وثاقته وأمانته قد حذف آخر الروایه حتی یهیّئ أرضیّه مناسبه للتمویه والاستدلال بها علی حجیّه قول الصحابه ، ومثل هذا لایصدر إلّا عمّن کان منحرفاً عن منهاج أهل البیت أعاذنا اللّه من ذلک .

ومن العجیب أنّ المؤلف قد عقّب الروایه السابقه المرسله الموضوعه المرویّه عن تفسیر أبی الفتوح الرازی بقوله:

أنظر کیف جعل حسن القول فی الصحابه شعاراً لآل البیت : نظیر الجهر بالبسمله .

ولکنّه حذف ذیل هذه الروایه التی فسّر فیها بأنّ المراد من الصحابه فی کلامه ( ص ) هم أهل البیت .

مضافاً إلی أنّ هذه الروایه تفسّر وتبیّن جمله من الروایات التی وردت فی طرق العامّه أیضاً فی مدح الصحابه وتخصّصها بأهل البیت ( ع ) .

الاستدلال علی حدیث : أصحابی کالنجوم والمناقشه فیه

قال الشیخ معرفه :

[م / ۹۶] روی أبو جعفر الصدوق بالإسناد إلی محمد بن موسی بن نصر الرازی ، عن أبیه قال : سئل الرضا ( ع
عن قول النبی ( ص ) : « أصحابی کالنجوم بأیّهم أقتدیتم أهتدیتم » . فقال : « هذا صحیح یرید من لم یغیّر بعده ولم یبدّل » التفسیر الأثری : ۱ / ۱۰۳ ، عن عیون أخبار الرضا ( ع ) ج ۱ ص ۹۳ ح ۳۳ . .

حذف المؤلّف ذیل الروایه حفاظاً علی الصحابه :

فنقول : أوّلاً : قد حذف المؤلف من ذیل الروایه کعادته ما یدلّ علی ذمّ الصحابه وإلیک نصّ الحدیث علی ما فی عیون أخبار الرضا ( ع ) لتُعلم وثاقه المؤلّف وأمانته :

« حدّثنا الحاکم أبو علی الحسین بن أحمد البیهقی قال حدثنی محمد بن یحیی الصولی ، قال حدثنی محمد بن موسی بن نصر الرازی ، قال : حدثنی أبی ، قال : سئل الرضا ( ع ) عن قول النبی ( ص ) : « أصحابی کالنجوم بأیّهم أقتدیتم أهتدیتم » ، وعن قوله ( ع ) : « دعوا لی أصحابی » فقال ( ع ) : « هذا صحیح یرید من لم یغیّر بعده ولم یبدّل » . قیل : وکیف یعلم أنّهم قد غیّروا أو بدّلوا؟ قال : « لما یروونه : من أنّه ( ص ) قال : لیذادُنَّ برجال من أصحابی یوم القیامه عن حوضی کما تُذادّ غرائب الإبل عن الماء ، فأقول : یا ربّ أصحابی! أصحابی! فیقال لی : إنّک لا تدری ما أحدثوا بعدک؟ فیؤخذ بهم ذات الشمال ، فأقول : بعداً وسحقاً لهم . أ فتری؟ هذا لمن لم یُغیّر ولم یُبدّل » عیون أخبار الرضا ( ع ) ج ۱ ص ۹۳ ح ۳۳ ، بحار الأنوار : ۲۸ / ۱۸ ، مسند الإمام الرضا ( ع ) للعطاردی : ۲ / ۴۹۶ . .

فتری أنّ المؤلف قد حذف تفسیر الإمام لما أحدثت الصحابه بعد الرسول ( ص ) وقوله : « لیذادُنَّ برجال من أصحابی یوم القیامه عن حوضی کما تُذادّ غرائب الإبل عن الماء ، فأقول : یا ربّ أصحابی! أصحابی! فیقال لی : إنّک لا تدری ما أحدثوا بعدک؟ فیؤخذ بهم ذات الشمال ، فأقول : بعداً وسحقاً لهم .

وحیث إنّ هذا الذیل کلّه یدلّ علی خلاف عقیده المؤلّف التی أراد فی هذا الفصل إثباته فأسقطه ؛ کما هو عادته وقد مرّ مثله فی الروایات السابقه ولا سیّما فی الحدیث الرقم ۹۵ ، ولم یکن هذا العمل أوّل قاروره کسرت فی الإسلام ؛ بل له نظائر کثیره تبلغ مئات بل آلاف ممّا صدرت من أولی الأیدی الأثیمه والمحرفین المنحرفین .

قصور الحدیث سنداً ودلاله :

ثانیاً : السند ضعیف ؛ لمکان أحمد بن محمد بن إسحاق الطالقانی وأبوه ؛ حیث إنّهما مجهولان ولم نجد لهما ذکر فی الجوامع الرجالیّه .

ثالثاً : قد مرّ بأنّ الصحابه لما خالفوا النبی ( ص ) وأحدثوا أحداثاً ، أخبر ( ص ) بأنّهم یدخلون النار ولا یَخْلُص منهم إلّا هَمَل النَعَم أی القلیل
راجع : صحیح البخاری : ۷ / ۲۰۷ ( ۱۲۵۹ ، رقم
۶۵۸۷ ) کتاب الرقاق ، باب فی الحوض .
.

رابعاً : قد مرّ أیضاً فی موثّقه إسحاق بن عمار بأنّ المراد من قول رسول اللّه ( ص ) « أصحابی کالنجوم . . . » هم الأئمّه ( ع ) .

ویؤیّده ما فی عوالی اللئالی قال ( ص ) : أنا کالشمس ، وعلیّ کالقمر ، وأهل بیتی کالنجوم ، بأیّهم اقتدیتم اهتدیتم
عوالی اللئالی لابن أبی جمهور الأحسائی : ۴ / ۸۶ ، إثبات الهداه : ۱ / ۶۶۵ ، فصل ( ۷۳ ) ، حدیث : ۸۶۲ . .

بطلان حدیث أصحابی کالنجوم عند علماء العامّه :

خامساً : قد صرّح جمع من علماء العامّه بطلان حدیث النجوم ووضعه وسقوطه کما قال أحمد بن حنبل : حدیث لا یصح . وقال البزار : هذا الکلام لا یصح عن النبی . وقال الدارقطنی : ضعیف . وقال ابن حزم : هذا خبر مکذوب موضوع باطل ، لم یصح قط ، وقال البیهقی : أسانیده کلّها ضعیفه . وقال ابن عبد البر : إسناده لا یصح . وقال ابن الجوزی : هذا لا یصح . وقال أبو حیان : لم یقل ذلک رسول اللّه ، وهو حدیث موضوع لا یصح به عن رسول اللّه . وقال الذهبی : هذا باطل . وقال ابن القیم – بعد الإشاره إلی بعض طرقه – : لا یثبت شئ منها . وضعفه أیضاً : ابن حجر العسقلانی ، والسیوطی ، والسخاوی ، والمتقی الهندی ، والمناوی ، والخفاجی ، والشوکانی وضعّفه الألبانی فی سلسله الأحادیث الضعیفه : ۱ / ۷۸ فلیراجع مجله تراثنا ج ۴۵ ص ۸۶ ، وج ۵۲ ص ۱۸ ، خلاصه العبقات : ۳ / ۱۲۳ ، نفحات الأزهار : ۳ / ۱۱۶ ، شرح إحقاق الحق : ۳ / ۹۹ ، محاضرات فی الاعتقادات : ۲ / ۵۷۴ ، الرسائل العشر : ۱۹ . .

منافات الحدیث مع الواقع التاریخی :

سادساً : لو قلنا بأنّ المراد من الحدیث هو صحابه الرسول ( ص ) أی کلّ من رآه وصحبه کما زعمت العامّه لکان هذا القول یبیح قتلهم أجمعین ، لأنّهم قد اختلفوا ، واقتتلوا ، ولو أنّ مسلماً اقتدی بعلی ( ع ) ومن معه من الصحابه وقاتل معاویه ، ثمّ یبدو له فیقتدی بمعاویه ومن معه من الذین رأی النبی ( ص ) وصاحبه ، فیحلّ له مقاتله علی ( ع
ومن معه .

وهذا بیّن الفساد ولن یأمر اللّه عزّوجلّ ولا رسوله ( ص ) بالاقتداء بقوم مختلفین ، لا یعلم المأمور بالاقتداء بهم من یقتدی به منهم .

نظریّه الشهید التستری فی بطلان مضمون الحدیث :

قال الشهید نور اللّه التستری : وأیضاً یلزم علی هذا التقدیر أنّ کلّ من اقتدی بقول بعض الجهال بل الفساق من الصحابه أو المنافقین منهم وترک العمل بقول بعض العلماء الصالحین منهم مهتدیاً ویلزم أن یکون المقتدی بقتله عثمان والذی تقاعد عن نصرته تابعاً للحقّ مهتدیاً وأن یکون المقتدی بعایشه وطلحه والزبیر الذین بغوا وخرجوا علی علی ( ع ) وقاتلوه مهتدیاً وأن یکون المقتول من الطرفین فی الجنّه ولو أنّ رجلاً اقتدی بمعاویه فی صفّین فحارب معه إلی نصف النهار ثمّ عاد فی نصفه فحارب مع علی ( ع ) الی آخر النهار لکان فی الحالین جمیعاً مهتدیاً تابعاً للحقّ والتوالی بأسرها باطله ضروره واتّفاقاً الصوارم المهرقه : ۴ . .

وهکذا یبیح قتل المؤمن من غیر جرم والزنا بزوجته ؛ اقتداءً بخالد بن ولید کما فعله ذلک بمالک بن نویره و یبیح شرب الخمر اقتداءً بقدامه بن مظعون .

رأی ابن حزم فی بطلان الاقتداء بکلّ من الصحابه :

قال ابن حزم : فمن المحال أن یأمر رسول اللّه ( ص ) باتّباع کلّ قائل من الصحابه رضی اللّه عنهم ، وفیهم من یحلّل الشئ ، وغیره منهم یحرّمه ، ولو کان ذلک لکان بیع الخمر حلالاً اقتداء بسمره بن جندب .

ولکان أکل البرد للصائم حلالاً اقتداء بأبی طلحه ، وحراماً اقتداء بغیره منهم .

ولکان ترک الغسل من الإکسال واجباً اقتداء بعلی وعثمان وطلحه وأبی أیّوب وأبیّ بن کعب ، وحراماً اقتداء بعائشه وابن عمر .

ولکان بیع الثمر قبل ظهور الطیب فیها حلالاً اقتداء بعمر ، حراماً اقتداء بغیره منهم . وکلّ هذا مروی عندنا بالأسانید الصحیحه الإحکام لابن حزم : ۶ / ۸۱۰ . .

وقال ابن حزم أیضاً : وقد غلط قوم فقالوا : الاختلاف رحمه ، واحتجوا بما روی عن النبی ( ص ) : « أصحابی کالنجوم بأیّهم اقتدیتم اهتدیتم » .

إلی أن قال : وأمّا الحدیث المذکور فباطل ، مکذوب ، من تولید أهل الفسق ؛ لوجوه ضروریّه :

أحدها : أنه لم یصحّ من طریق النقل .

والثانی : أنّه ( ص ) لم یجز أن یأمر بما نهی عنه ، وهو ( ع ) قد أخبر أنّ أبا بکر قد أخطأ فی تفسیر فسّره ، وکّذب عمر فی تأویل تأوّله فی الهجره ، وکذّب أُسیّد بن حضیر فی تأویل تأوّله فیمن رجع علیه سیفه وهو یقاتل ، وخطّأ أبا السنابل فی فتیا أفتی بها فی العدّه . . . .

فمن المحال الممتنع الذی لا یجوز ألبتّه ، أن یکون ( ع ) یأمر باتّباع ما قد أخبر أنّه خطأ ، فیکون حینئذ أمر بالخطأ ، تعالی اللّه عن ذلک ، وحاشاه ( ص ) من هذه الصفه . . . . ، وهو ( ع ) قد أخبر أنّهم یخطئون ، فلا یجوز أن یأمرنا باتّباع من یخطئ إلّا أن یکون ( ع ) أراد نقلهم لما رووا عنه فهذا صحیح ، لأنّهم رضی اللّه عنهم کلهم ثقات ، فعن أیّهم نقل فقد اهتدی الناقل .

والثالث : أنّ النبی ( ص ) لا یقول الباطل ، بل قوله الحق وتشبیه المشبه للمصیبین بالنجوم تشبیه فاسد ، وکذب ظاهر ، لأنّه من أراد جهه مطلع الجدی قام جهه مطلع السرطان لم یهتد ، بل قد ضلّ ضلالاً بعیداً ، وأخطأ خطأ فاحشاً ، وخسر خسراناً مبیناً ، ولیس کلّ النجوم یهتدی بها فی کلّ طریق ، فبطل التشبیه المذکور ، ووضح کذب ذلک الحدیث وسقوطه وضوحا ضروریّاً الإحکام لابن حزم : ۵ / ۶۴۲ . .

نظریّه السیّد بن طاووس فی بطلان مضمون الحدیث :

قال السید ابن طاووس : ومن طریف روایاتهم أنّهم قالوا عن نبیّهم أنّه قال : « أصحابی کالنجوم بایهم اقتدیتم اهتدیتم » ، وقد علمنا أنّ الصحابه کان یکفّر بعضهم بعضاً ویشهد بعضهم علی بعض بالضلال ویستحلّ بعضهم دماء بعض ، وقد تقدّم بعض ذلک وکما جری فی قتل عثمان وحرب البصره وصفّین وغیرهما من المناقضات والاختلافات .

فلو کان الاقتداء بکلّ واحد منهم صواباً لکان الاقتداء بکلّ واحد منهم خطأ ؛ لشهاده بعضهم علی بعض بالخطأ ولکان ذلک یقتضی وجوب ضلالهم أو قتلهم جمیعاً ، فما أقبح هذه الروایات وأبعدها من عقول أهل الدیانات
الطرائف : ۵۲۳ . .

الاستدلال علی حدیث : « وأصحابی خیر ، ولا هجره بعد الفتح »

قال الشیخ معرفه :

[م / ۹۷] فقد روی أبو جعفر الصدوق بالإسناد إلی أحمد بن محمد بن إسحاق الطالقانی قال : حدّثنی أبی قال : « حلف رجل بخراسان بالطلاق أنّ معاویه لیس من أصحاب رسول اللّه ( ص ) أیّام کان الرضا ( ع ) بها ، فأفتی الفقهاء بطلاقها فسئل الرضا؟ فأفتی : أنّها لا تطلق . فکتب الفقهاء رقعه وأنفذوها إلیه وقالوا له : من أین قلت یا بن رسول اللّه أنّها لم تطلق؟ فوقع علیه السلام فی رقعتهم : « قلت هذا من روایتکم عن أبی سعید الخدری أنّ رسول اللّه ( ص ) قال لمسلمه یوم الفتح وقد کثروا علیه : أنتم خیر وأصحابی خیر ، ولا هجره بعد الفتح ، فأبطل الهجره ولم یجعل هؤلاء أصحاباً له » . قال : فرجعوا إلی قوله
التفسیر الأثری ص ۱۰۴ عن عیون أخبار الرضا ( ع ) : ۱ / ۹۳ . .

قد روی الصدوق هذه الروایه بهذا السند : حدثنا الحاکم أبو علی الحسین بن أحمد البیهقی قال : حدّثنی محمد بن یحیی الصولی قال : حدّثنی أحمد بن محمد بن إسحاق الطالقانی

منافات الحدیث مع الواقع التاریخی :

وفیه أوّلاً : أنّ مقتضی کلام المؤلف أنّ الأوّل والثانی والثالث ممّن غصبوا الخلافه من أمیر المؤمنین ( ع ) هم من الصحابه الذین هم لا ینطقون إلّا عن لسان الوحی ولا یصدرون إلّا عن مصدر الوحی حتی قول الأوّل « ما ترکناه صدقه » وغصبه فدکاً والهجوم علی بیت فاطمه لا یصدر إلّا عن لسان الوحی وهکذا ما وقع من الناکثین والقاسطین والمارقین کلّ ذلک صدر عن لسان الوحی .

ثانیاً : أنّ السند ضعیف ؛ لأنّ کلّ من فی السند من الروات مجاهیل ولا یوجد فیهم من صرّح بوثاقته .

منافات الحدیث مع تعریف الصحابی عند العامّه :

وثالثاً : أنّ مضمون هذا الحدیث مخالف لما جاء فی کتب القوم من تعریف الصحابی ، بأنّهم أطلقوا الصحابه لکلّ من لقی النبی ( ص ) مؤمناً به طالت مجالسته أو قلّت .

کما قال البخاری : ومن صحب النبی صلی اللّه علیه وسلّم أو رآه من المسلمین فهو من أصحابه
کتاب بدء الخلق ، صحیح البخاری : ۴ / ۱۸۸ ، باب فضائل أصحاب النبی صلی اللّه علیه وسلّم ، فتح الباری ۷ : ۳ . .

وقال علی بن المدینی : من صحب النبی صلی اللّه علیه وسلّم أو رآه ولو ساعه من نهار فهو من أصحاب النبی صلی اللّه علیه وسلّم
فتح الباری : ۷ / ۳ . .

وقال ابن حجر العسقلانی : الصحابی من لقی النبی صلی اللّه علیه وسلّم مؤمناً به ومات علی الإسلام ، فیدخل فیمن لقیه ، من طالت مجالسته له أو قصرت ، ومن روی عنه أو لم یرو ، ومن غزا معه أو لم یغز ، ومن رآه رؤیه ولو لم یجالسه ، ومن لم یره لعارض کالعمی
الإصابه : ۱ / ۴ ، دار الکتب العلمیه ، وبتحقیق الشیخ عادل أحمد : ۱ / ۱۵۸ . .

بلغ أمرهم إلی ما عدّوا من الصحابه صبیاناً رأوا رسول اللّه ( ص ) . کما صرّح الحاکم بقوله : الطبقه الثانیه عشره : ( أی من الصحابه ) صبیان وأطفال رأوا رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلّم یوم الفتح وفی حجّه الوداع وغیرها معرفه علوم الحدیث : ۲۴ . . بل عدّوا محمد بن أبی بکر من الصحابه ، مع أنّه ولد فی حجّه الوداع فی السنه العاشره من الهجره وقبل وفاته ( ص ) بثلاثه أشهر موسوعه حیاه الصحابه : ۳۲۹۲ رقم ۶۸۰۲ ، أسد الغابه : ۱ / ۳۲۴ الإصابه : ۶ / ۱۹۴ رقم ۸۳۱۳ . .

إنکار العامّه مضمون الروایه :

رابعاً : لا تقرّ العامّه بمضمون الحدیث ؛ بل یستنکرون علی من یطعن علی معاویه ویزید وأبی سفیان ومروان والحکم بن العاص وعمرو بن العاص ؛ بل یکّفرون من یطعن علی مسلمه الفتح الطلقاء .

خامساً : لما ذا یتشبّث بالروایات الآحاد الصادره تقیّه بعد تواتر الروایات عن موقف الصحابه تجاه الذین نکثوا بیعه الغدیر وولایه الأمیر ( ع ) ونبذوا الکتاب وراء ظهورهم .

فهل ترک المحکم المقطوع به تجاه روایه واحده ظاهره فی أنّه ( ع ) فی مقام الجدال مع العامّه للتمویه بتشابه دلالتها؟

فهل هذا المنهح منهج مستقیم منطقیّ ممّن یرید طلب الحقیقه ، أم ممّن یترک المحکم ویتشبّث المتشابه ، ابتغاء التمویه .

* * *

الاستدلال علی حدیث : أصحاب محمد ( ص ) صدقوا

قال الشیخ معرفه :

[م / ۹۸] روی أبو جعفرالکلینی بإسناده الصحیح إلی منصور بن حازم قال : قلت لأبی عبد اللّه ( ع ) : فأخبرنی عن أصحاب رسول اللّه ( ص ) صدقوا علی محمد ( ص ) أم کذبوا ؟ قال : بل صدقوا التفسیر الأثری : ۱ / ۱۰۴ عن الکافی : ۳ / ۶۵ ح ۱ . .

ثمّ قال المؤلف : فحکم ( ع ) حکمه العامّ بأنّه صادقون فی حدیثهم عن رسول اللّه ( ص ) ، غیرمکذّبین ولا متّهمین ، وهی شهاده صریحه بجلاله شأنهم واعتلاء قدرهم فی أداء رساله اللّه فی الأرض ( رضی اللّه عنهم ورضوا عنه ذلک الفوز العظیم ) .

وفیه أوّلاً : أنّ مقتضی ظاهرالروایه هو حجیّه روایتهم کخبر ظنّیّ ، لا حجیّهم فی عرض حجیّه الثقلین .

حذف المؤلّف ذیل الروایه حفاظاً علی الصحابه :

ثانیاً : أنّ المؤلّف قد حذف ذیل الحدیث ، ما یدلّ علی خلاف مطلوبه.

حیث قال الراوی : « قلت : فما بالهم اختلفوا ؟ فقال : أما تعلم أنّ الرجل کان یأتی رسول اللّه ( ص ) فیسأله عن المسأله فیجیبه فیها بالجواب ثمّ یجیبه بعد ذلک ما ینسخ ذلک الجواب ، فنسخت الأحادیث بعضها بعضاً .

فیدلّ ذلک بأنّ بعض الصحابه کانوا لا یعرفون الناسخ والمنسوخ ، فلم یکن حدیثهم « أداء رساله اللّه فی الأرض » کما ادّعاه المؤلفّ
وإلیک تمام الحدیث : علی بن إبراهیم ، عن أبیه ، عن ابن أبی نجران ، عن عاصم بن حمید ، عن منصور بن حازم قال : قلت لأبی عبد اللّه ( ع ) : ما بالی أسألک عن المسأله فتجیبنی فیها بالجواب ، ثمّ یجیئک غیری فتجیبه فیها بجواب آخر ؟ فقال : إنّا نجیب الناس علی الزیاده والنقصان ، قال : قلت : فأخبرنی عن أصحاب رسول اللّه ( ص ) صدقوا علی محمد ( ص
أم کذبوا ؟ قال : بل صدقوا ، قال : قلت : فما بالهم اختلفوا ؟ فقال : أما تعلم أن الرجل کان یأتی رسول اللّه ( ص ) فیسأله عن المسأله فیجیبه فیها بالجواب ثمّ یجیبه بعد ذلک ما ینسخ ذلک الجواب ، فنسخت الأحادیث بعضها بعضاً . الکافی : ۱ / ۶۵ ح ۳ .
.

ضعف الروایه دلاله :

ثانیاً : قد روی الکلینی قبل ذلک ما یدلّ علی أنّ الأصحاب الذین یروون عن النبی ( ص ) علی أربعه أقسام :

منهم : المنافق الذی یکذب علی رسول اللّه ( ص ) . ومنهم : من یروی عنه وهماً . ومنهم : یروی عنه من دون أن یعرف الناسخ والمنسوخ ولم یکن قول هؤلاء حجّه .

ثالثاً : یمکن أن یکون مراد الإمام ( ع ) قسم من الصحابه الذین لایتعمدّن الکذب علی الرسول ( ص ) کما قال المجلسی ( ره ) : یحتمل أن یکون مراد السائل السؤال عن أخبار جماعه من الصحابه ، علم ( ع ) صدقهم أو أراد ( ع
صدق بعضهم ، أی لیس اختلافهم مبنیّاً علی الکذب فقط ؛ بل قد یکون من النَسخ .

رابعاً : أنّ الروایه صدرت تقیّه ، کما قال المجلسی ( ره ) : والأظهر حمله علی التقیّه .

الاستدلال علی حدیث « فی أیدی الناس أشیاء کثیره من تفسیر القرآن والأحادیث »

قال الشیخ معرفه :


[م / ۹۹] وللإمام أمیر المؤمنین ( ع ) حدیث مسهب عن الصحابه الصالحین ویفصلهم عن المنافقین ، وأنّ حدیثهم حدیث صدق ، ولم یختلفوا إلّا من جهه اختلافهم فی الحضور وأمّا هو ( ع ) فلم یختلف ولم یتخلّف فیما استحفظه من رسول اللّه ( ص )
التفسیر الأثری ص ۱۰۵ ، عن الکافی : ۱ / ۶۲ – ۱ ۶۴ / ۱ . .

الروایه سیقت لذمّ الصحابه :

والعجب من المؤلّف کیف استدلّ بهذه الروایه علی حجیّه قول الصحابی مع أنّ الروایه فی مقام بیان عدم حجیّه قول الصحابی بما هو هو ، لأمور :

۱ – قول الراوی بأنّ الإمام ( ع ) کان یخالف أحادیث الصحابه ویری بأنّ کلّها باطل کما فی سؤاله عنه ( ع ) : « ورأیت فی أیدی الناس أشیاء کثیره من تفسیر القرآن ومن الأحادیث عن نبی اللّه ( ص ) أنتم تخالفونهم فیها ، وتزعمون أنّ ذلک کلّه باطل ، أفتری الناس یکذبون علی رسول اللّه ( ص ) متعمّدین ، ویفسّرون القرآن بآرائهم؟ »

۲ – قول الإمام ( ع ) بأنّ الکذب علی رسول اللّه ( ص ) فی عهده وبعد ذلک کان شاعیاً کما صرّح : « قد کذب علی رسول اللّه ( ص ) علی عهده حتی قام خطیباً فقال : أیّها الناس قد کثرت علی الکذّابه فمن کذب علیّ متعمّداً فلیتبوّء مقعده من النار ، ثمّ کذب علیه من بعده » .

۳ – إخبار الإمام ( ع ) عن الصحابه أنّ فیهم المنافق الذی یکذب علی رسول اللّه ( ص ) والناس لایعرفونه : « رجل منافق یظهر الإیمان ، متصنّع بالإسلام لا یتأثّم ولا یتحرّج أن یکذب علی رسول اللّه ( ص ) متعمّداً ، فلو علم الناس أنّه منافق کذّاب ، لم یقبلوا منه ولم یصدّقوه ، ولکنهم قالوا هذا قد صحب رسول اللّه ( ص ) ورآه وسمع منه ، وأخذوا عنه ، وهم لا یعرفون حاله » .

۴ – إخباره ( ع ) عن الصحابه أنّ فیهم من یروی عن الرسول عن وهم وهو یکذب علیه من حیث لا یعلم
کما قال بعض الشارحین : والقسم الثانی وهو المؤمن الذی وهم فیما رواه عنه وعبر عنه بعبارته الداله علی ما فهمه فإنه أیضا کذب علیه من حیث لا یعلم . شرح أصول الکافی
لمولی محمد صالح المازندرانی : ۲ / ۳۲۶ .
: « ورجل سمع من رسول اللّه شیئاً لم یحمله علی وجهه ووهم فیه ، ولم یتعمّد کذباً فهو فی یده ، یقول به ویعمل به ویرویه فیقول : أنا سمعته من رسول اللّه ( ص ) فلو علم المسلمون أنّه وهم لم یقبلوه ولو علم هو أنّه وهم لرفضه » .

۵ – ثمّ إخباره أیضاً عن الصحابه الذی سمع عن النبی ( ص ) ما أمر بشی
ء أو نهی عنه ولم یسمع ما نسخ ذلک وهو أیضاً لیس بحجّه : « ورجل ثالث سمع من رسول اللّه ( ص ) شیئاً أمر به ثمّ نهی عنه وهو لا یعلم ، أو سمعه ینهی عن شئ ثمّ أمر به وهو لا یعلم ، فحفظ منسوخه ولم یحفظ الناسخ ، ولو علم أنّه منسوخ لرفضه ، ولم علم المسلمون إذ سمعوه منه أنّه منسوخ لرفضوه » .

مع هذا کلّه ، فکیف یقول المؤلّف بعد ذکر الروایه : « فالصحیح هو الاعتبار بقول الصحابی فی التفسیر ، سواء فی درایته أم فی روایته وأنّهم المنابع الأصل فی التفسیر » التفسیر الأثری : ۱ / ۱۰۵ . .

هل هذا إلّا إغراء بالجهل ، وتحریف الحقائق ، وافتراء علی الإمام أو استنباط الباطل عن الحقّ .

وإلیک تمام الحدیث علی ما فی الکافی :

علی بن إبراهیم بن هاشم ، عن أبیه ، عن حماد بن عیسی ، عن إبراهیم ابن عمر الیمانی ، عن أبان بن أبی عیاش ، عن سلیم بن قیس الهلالی ، قال : قلت . لأمیر المؤمنین ( ع ) : إنّی سمعت من سلمان والمقداد وأبی ذر شیئاً من تفسیر القرآن وأحادیث عن نبی اللّه ( ص ) غیر ما فی أیدی الناس ، ثمّ سمعت منک تصدیق ما سمعت منهم ، ورأیت فی أیدی الناس أشیاء کثیره من تفسیر القرآن ومن الأحادیث عن نبی اللّه () أنتم تخالفونهم فیها ، وتزعمون أنّ ذلک کلّه باطل ، أفتری الناس یکذبون علی رسول اللّه ( ص ) متعمّدین ، ویفسّرون القرآن بآرائهم ؟

قال : فأقبل علیّ فقال : قد سألت فافهم الجواب . إنّ فی أیدی الناس حقّاً وباطلاً ، وصدقاً وکذباً ، وناسخاً ومنسوخاً ، وعامّاً وخاصّاً ، ومحکماً ومتشابهاً ، وحفظاً ووهماً ، وقد کذب علی رسول اللّه ( ص ) علی عهده حتی قام خطیباً فقال : أیّها الناس قد کثرت علی الکذّابه فمن کذب علیّ متعمّداً فلیتبوّء مقعده من النار ، ثمّ کذب علیه من بعده ، وإنّما أتاکم الحدیث من أربعه لیس لهم خامس : رجل منافق یظهر الإیمان ، متصنّع بالإسلام لا یتأثّم ولا یتحرّج أن یکذب علی رسول اللّه ( ص ) متعمّداً ، فلو علم الناس أنّه منافق کذّاب ، لم یقبلوا منه ولم یصدّقوه ، ولکنهم قالوا هذا قد صحب رسول اللّه ( ص ) ورآه وسمع منه ، وأخذوا عنه ، وهم لا یعرفون حاله ، وقد أخبره اللّه عن المنافقین بما أخبره ووصفهم بما وصفهم فقال عزّوجلّ : ( وإذا رأیتهم تعجبک أجسامهم وإن یقولوا تسمع لقولهم ) .

ثمّ بقوا بعده فتقرّبوا إلی أئمّه الضلاله والدعاه إلی النار بالزور والکذب والبهتان فولّوهم الأعمال ، وحملوهم علی رقاب الناس ، وأکلوا بهم الدنیا ، وإنّما الناس مع الملوک والدنیا إلّا من عصم اللّه ، فهذا أحد الأربعه .

ورجل سمع من رسول اللّه شیئاً لم یحمله علی وجهه ووهم فیه ، ولم یتعمّد کذباً فهو فی یده ، یقول به ویعمل به ویرویه فیقول : أنا سمعته من رسول اللّه ( ص ) فلو علم المسلمون أنّه وهم لم یقبلوه ولو علم هو أنّه وهم لرفضه .

ورجل ثالث سمع من رسول اللّه ( ص ) شیئاً أمر به ثمّ نهی عنه وهو لا یعلم ، أو سمعه ینهی عن شئ ثمّ أمر به وهو لا یعلم ، فحفظ منسوخه ولم یحفظ الناسخ ، ولو علم أنّه منسوخ لرفضه ، ولم علم المسلمون إذ سمعوه منه أنّه منسوخ لرفضوه .

وآخر رابع لم یکذب علی رسول اللّه ( ص ) ، مبغض للکذب خوفاً من اللّه و تعظیماً لرسول اللّه ( ص ) ، لم ینسه ، بل حفظ ما سمع علی وجهه فجاء به کما سمع لم یزد فیه ولم ینقص منه ، وعلم الناسخ من المنسوخ ، فعمل بالناسخ ورفض المنسوخ فإنّ أمر النبی ( ص ) مثل القرآن ناسخ ومنسوخ ومحکم ومتشابه قد کان یکون من رسول اللّه ( ص ) الکلام له وجهان : کلام عامّ وکلام خاص ، مثل القرآن وقال اللّه عزّوجل فی کتابه : ( ما آتاکم الرسول فخذوه ، وما نهاکم عنه فانتهوا ) فیشتبه علی من لم یعرف ولم یدر ما عنی اللّه به ورسوله ( ص ) ولیس کلّ أصحاب رسول اللّه ( ص ) کان یسأله عن الشئ فیفهم وکان منهم من یسأله ولا یستفهمه حتی أن کانوا لیحبّون أن یجیئ الأعرابی والطاری فیسأل رسول اللّه ( ص ) حتی یسمعوا الکافی : ۱ / ۶۲ . .

شبکه بین المللی مطالعات ادیان

اینفورس (شبکه بین المللی مطالعات ادیان)،‌ بخشی از یک مجموعه فعالیت های فرهنگی است که توسط یک گروه جهادی مجازی انجام می شود. این گروه  بدون مرز، متشکل از اساتید، طلاب، دانشجویان و کلیه داوطلبان باایمان و دغدغه مندی است که علاقمند به فعالیت علمی جهادی در عرصه جنگ نرم هستند. شما هم می توانید یکی از اعضای این گروه باشید(اینجا کلیک کنید). فعالیت های سایت زیر نظر سید محمد رضا طباطبایی، مدرس ادیان و کارشناس صدا و سیماست. موضوعات سایت نیز در زمینه سیر مطالعاتی با رویکرد تقویت بنیه های اعتقادی و پاسخ به شبهات است.

0 0 رای ها
شما هم امتیاز بدهید..
اشتراک در
اطلاع از
guest
0 نظر
بازخورد (Feedback) های اینلاین
View all comments
دکمه بازگشت به بالا
0
افکار شما را دوست دارم، لطفا نظر دهیدx
()
x
بستن