مطالعات متفرقه (خارج از سیر مطالعاتی)

دراسات فی حدیث الثقلین و المناقشه فی حدیث کتاب اللّه وسنتّی

باسمه تعالی

 

حدیث الثقلین

حدیث الثقلین هذا حدیث صحیح ، ثابت ، مشهور متواتر عن رسول الله صلی الله علیه وآله ، أخرجه الحفاظ وأئمه الحدیث فی الصحاح والمسانید والسنن والمعاجم بطرق کثیره صحیحه عن بضع وعشرین صحابیّاً منهم : علی بن أبی طالب ( ع ) وفاطمه ( س ) وزید بن أرقم ، وأبو سعید الخدری وجابر بن عبد الله وزید بن ثابت ، عبد الله بن عباس وعبد الله بن عمر وأبو ذر وأبو هریره وأم سلمه و . . .

الموارد التی صدرت حدیث الثقلین

وقد صدع بها صلی الله علیه وآله فی ملأ من الناس خمس مرات : ۱ – عند انصرافه عن طائف . ۲ – موقف یوم عرفه . ۳ – موقف یوم غدیر خم بالجحفه . ۴ – موقف فی المسجد بالمدینه . ۵ – موقف فی مرضه فی الحجره عندما رآها امتلأت من الناس .

تکراره ( ص ) فی ثلاثه أشهر خمس مرات یدلّ علی شدّه اهتمامه ( ص ) بهذا الأمر وشغل باله .

قال ابن حجر أیضاً بعد ذکر حدیث الثقلین : ثم اعلم لحدیث التمسک بهما طرقاً کثیره وردت عن نیف وعشرین صحابیّاً . . . وفی بعض تلک الطرق أنّه قال ذلک بحجّه الوداع بعرفه ، وفی أخری أنّه قاله بالمدینه فی مرضه ، وقد امتلأت الحجره بأصحابه . وفی أخری أنّه قال ذلک بغدیر خم ، وفی أخری أنّه قال ذلک لمّا قام خطیباً بعد انصرافه من الطائف کما مرّ .

ولا تنافی إذ لا مانع من أنّه کرر علیهم ذلک فی تلک المواطن وغیرها اهتماماً بشأن الکتاب العزیز والعتره الطاهره . الصواعق المحرقه : ۱۲۴ ط المحمدیه بمصر وص ۷۵ ط المیمنیه ، ینابیع الموده للقندوزی الحنفی ص ۲۸۵ ط اسلامبول وص ۳۴۲ ط الحیدریه .

یوم عرفه

أخرج الترمذی عن جابر بن عبد الله قال رسول الله صلی الله علیه وسلم فی حجته یوم عرفه : یا أیها الناس ، إنی ترکت فیکم ما إن أخذتم به لن تضلّوا : کتاب الله وعترتی أهل بیتی . وفی الباب عن أبی ذر وأبی سعید وزید بن أرقم وحذیفه بن أسید . صحیح الترمذی : ۵ / ۳۲۶ رقم ۳۸۷۴ ، مجمع الزوائد : ۵ / ۱۹۵ ، و ۹ / ۱۶۳ تفسیر ابن کثیر : ۴ / ۱۲۳ . . . .

یوم غدیر خم

أخرج النسائی عن زید بن أرقم عن رسول اللّه ( ص ) فی حجه الوداع فی غدیر خم ، قال : کأنّی دعیت فأجبت ، وإنی قد ترکت فیکم الثقلین ، أحدهما أکبر من الآخر : کتاب الله وعترتی أهل بیتی ، فانظروا کیف تخلفونی فیهما ؟ فإنهما لن یفترقا حتی یردا علیّ الحوض . سنن النسائی : ۵ / ۴۵ و۵ / ۱۳۰ . وذکره مسلم باختلاف فی صحیحه : ۷ / ۱۲۲ ، کتاب الفضائل باب فضائل علی . وصرّح بصحّته ابن کثیر فی تفسیره : ۴ / ۱۲۲ .

مسجد المدینه

قال ( ص ) فی آخر خطبه خطبها وهو مریض : أیّها الناس ، إنی تارک فیکم الثقلین ، إنّه لن تعمی أبصارکم ولن تضلّ قلوبکم ولن تزلّ أقدامکم ولن تقصر أیدیکم : کتاب اللّه سبب بینکم وبینه ، طرفه بیده وطرفه بأیدیکم ، فاعملوا بمحکمه وآمنوا بمتشابهه وأحلوا حلاله وحرموا حرامه ، ألا وعترتی وأهل بیتی هو الثقل الآخر ، فلا تسبقوهم فتهلکوا . کشف الاستار عن زوائد البزّاز : ۳ / ۲۲۱ ح ۲۶۱۲ ، تفسیر البحر المحیط لأبی حیان : ۱ / ۱۲ .

وعن جابر ، قال : أخذ النبی ( ص ) بید علی والفضل بن عباس فی مرض وفاته ، خرج یعتمد علیهما حتی جلس علی المنبر فقال : أیها الناس ، ترکت فیکم ما إن تمسکتم به لن تضلوا : کتاب الله وعترتی أهل بیتی . . . ینابیع الموده : ۱ / ۱۲۵ ح ۵۸ .

فی الحجره وقد امتلأت بالناس بروایه فاطمه سلام اللّه علیها

قال القندوزی : أخرج ابن عقده من طریق عروه بن خارجه عن فاطمه الزهراء ( س ) قالت : سمعت أبی رسول اللّه ( ص ) فی مرضه الذی قبض فیه وقد امتلأت الحجره من اصحابه ( قال ) : أیها الناس إنی یوشک أن أقبض قبضا سریعا وقد قدمت إلیکم القول معذره منکم ، ألا إنی مخلف فیکم کتاب ربی عزوجل ، وعترتی أهل بیتی ، ثم أخذ بید علی ( ع ) فقال . هذا علی مع القرآن والقرآن مع علی لا یفترقان حتی یردا علی الحوض فاسألکم ما تخلفونی فیهما . ینابیع الموده : ۱ / ۱۲۴ ح ۵۶ . عن ابن أبی شیبه فی سمط النجوم العوالی : ۲ / ۵۰۲ رقم ۱۳۶ . عن أمّ سلمه فی مرضه قالت : وقد امتلأت الحجره بأصحابه فی الصواعق : ۸۹ ، تهذیب اللغه ۹ / ۷۸ ، مقتل الحسین للخوارزمی : ۱ / ۱۶۴ .

حدیث الثقلین بدون ذکر الزمان والمکان

أخرج ابن سعد المتوفی ۲۳۰ ، فی الطبقات بإسناده عن أبی سعید الخدری . الطبقات : ۲ / ۱۹۴ . وهکذا أخرجه باختلاف فی اللفظ : ابن أبی شیبه المتوفی ۲۳۵ ، فی المصنف : ۷ / ۱۷۶ وأحمد المتوفی ۲۴۱ ، فی المسند : ۳ / ۱۴ و۱۷ ، والدارمی المتوفی ۲۵۵ ، فی سننه : ۲ / ۴۳۲ ، ومسلم المتوفی ۲۶۱ ، فی صحیحه : ۷ / ۱۲۲ کتاب الفضائل باب فضائل علی بن أبی طالب . والترمذی المتوفی ۲۷۹ ، فی سننه : ۵ / ۳۲۹ ، کتاب المناقب وابن أبی عاصم المتوفی ۲۸۷ ، فی کتاب السنه : ۶۳۰ ، والطبرانی المتوفی ۳۶۰ ، فی المعجم الصغیر : ۱ / ۱۳۱ والعجم الأسط : ۳ / ۳۷۴ ، والمعجم الکبیر : ۳ / ۶۵ ، والحاکم المتوفی ۴۰۵ ، فی المستدرک علی الصحیحین : ۳ / ۱۴۸ وقال : هذا حدیث صحیح الإسناد علی شرط الشیخین ولم یخرجاه ، وأقرّ بصحته الذهبی فی تلخیصه والقاضی عبد الجبار المعتزلی المتوفی ۴۱۵ ، فی المجلد العشرین من کتاب المغنی فی الکلام ، فی القسم الأول ص ۱۹۱ و ۲۳۶ .

صحّه حدیث الثقلین عند العلماء

مضافاً إلی ورود الروایه فی صحیح مسلم ولو مبتوراً وهو یکفی فی صحّته ، قال ابن کثیر مع تعصبّه ونصبه فی تفسیره : وقد ثبت فی الصحیح أنّ رسول اللّه ( ص ) قال فی خطبته بغدیر خم « إنّی تارک فیکم الثقلین کتاب اللّه وعترتی وإنّهما لم یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض . تفسیر ابن کثیر : ۴ / ۱۲۲ . وقال أیضاً : قال شیخنا أبو عبد اللّه الذهبی : وهذا حدیث صحیح . السیره النبویّه : ۴ / ۴۱۶ . والبدایه والنهایه : ۵ / ۲۲۸ .

وشهد بصحّته الشیخ ناصر الدین الألبانی الوهّابی المتعصب المعاصر مع شده نصبه وعداوته للشیعه الإمامیّه . صحیح الجامع الصغیر ۲ : ۲۱۷ ح ۲۴۵۴ .

وقال الهیثمی : رواه الطبرانی فی الکبیر ورجاله ثقات . مجمع الزوائد : ۱ / ۱۷۰ ، وقال فی موضع آخر : ورواه أحمد وإسناده جیّد . . مجمع الزوائد : ۹ / ۲۵۶ .

وحکم بصحته ابن حجر المکی فی کتابه الذی ألّفه ردّاً علی الشیعه قائلاً : روی هذا الحدیث ثلاثون صحابیّاً وإنّ کثیراً من طرقه صحیح وحسن . الصواعق المحرقه : ۱۲۲ .

دلاله الحدیث علی الإمامه

إنّ حدیث الثقلین یدلّ علی إمامه الأئمّه ( ع ) من جهات:

۱ – الأمر بالأخذ فی قوله ( ص ) « ما إن أخذتم بهما لن تضلّوا » . کما فی صحیح الترمذی : ۵ / ۲۲۸ ح ۳۸۷۴ ، مسند أحمد : ۳ / ۵۹ .

۲ – الأمر بالتمسّک فی قوله ( ص ) : « ما إن تمسّکتم بهما لن تضلّوا » ، کما فی صحیح الترمذی : ۵ / ۳۲۹ ح ۳۸۷۶ ، الدر المنثور للسیوطی ج ۶ ص ۷ ، تفسیر ابن کثیر ج ۴ ص ۱۲۳ .

۳ – الأمر بالمتابعه فی قوله ( ص ) « لن تضلّوا إن اتبعتم واستمسکتم بهما » أو « لن تضلّوا إن اتبعتموها » . مسند أحمد : ۱ / ۱۱۸ ، المستدرک : ۳ / ۱۱۰ وقال صحیح علی شرط الشیخین .

۴ – الأمر بالاعتصام فی قوله ( ص ) : « ترکت فیکم ما لن تضلّوا إن اعتصمتم ، کتاب اللّه وعترتی أهل بیتی » عن ابن أبی شیبه والخطیب فی المتفق والمفترق . کنز العمال : ۱ / ۱۸۷ ح ۹۵۱ .

ومعلوم بأنّ الأخذ والتمسک والمتابعه والاعتصام لا یلائم إلّا مع القول بإمامتهم ووجوب تلقی الإسلام والقرآن منهم والاقتداء بهم وإطاعه أوامرهم ونواهیهم .

کما صرّح ابن الملک بقوله : التمسک بالکتاب العمل بمافیه وهو الإئتمار بأوامر اللّه والانتهاء بنواهیه . ومعنی التمسک بالعتره : محبّتهم والاهتداء بهداهم وسیرتهم . المرقاه فی شرح المشکاه : ۵ / ۶۰۰ .

قال المُناوی : قوله : « إنّی تارک فیکم » تلویح بل تصریح بأنّهما کتوأمین خلّفهما ووصّی أمّته بحسن معاملتهما وإیثار حقّهما علی أنفسهم والاستمساک بهما فی الدین . فیض القدیر : ۲ / ۱۷۴ .

وقال التفتازانی بعد نقل حدیث صحیح مسلم : ألاتری أنّه علیه الصلاه والسلام قرنهم بکتاب اللّه تعالی فی کون التمسک بهما منقذاً عن الضلاله ، ولا معنی للتمسک بالکتاب إلّا الأخذ بما فیه من العلم والهدایه فکذا فی العتره . شرح المقاصد : ۲ / ۲۲۱ .

۵ – قوله ( ص ) « لایفترقان حتی یردا علیّ الحوض » یدلّ علی کون العتره حجّه کالقرآن فی جمیع الأزمنه والأمکنه والأحوال إلی یوم القیامه . والحجّه لا تکون إلّا بکونهم أئمّه . وعدم الافتراق یتمّ بالأخذ بقولهم والاهتداء بهدایتهم من دون أن یشترط بشروط ویقیّد بقیود وهو لا یمکن إلّا بالقول بکونهم أئمّه .

۶ – قوله ( ص ) « لن تضلّوا » یدلّ علی انحصار النجاه بالتمسّک بالعتره وضلاله من افترق عنهم ، کضلاله من افترق عن کلام اللّه .

۷ – التعبیر عن الثقلین بخلیفتین فی بعض الأحادیث ، مّما یؤیّد أنّ مراد النبی ( ص ) عن الوصیّه بالثقلین ، کونهم أئمّه وخلفاء ، کما روی أحمد بإسناده عن زید بن ثابت قال : قال رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم : « إنّی تارک فیکم خلیفتین : کتاب اللّه حبل ممدود ما بین السماء والأرض وعترتی وأهل بیتی وأنّهما لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض » . مسند أحمد : ۵ / ۱۸۲ و۱۸۹ مجمع الزوائد : ۱ / ۱۷۰ ، قائلاً : ورجاله ثقات . الدر المنثور : ۲ / ۶۰ .

المناقشات والشبهات فی حدیث الثقلین

ذکر أبو الفرج ابن الجوزی ، حدیث الثقلین بسند واحد فی کتاب العلل المتناهیه فی الأحادیث الواهیه ثمّ بدء بالمناقشه فی سنده وتضعیفه . العلل المتناهیه فی الأحادیث الواهیه : ۱ / ۲۶۸ ، دار الکتب العلمیه – بیروت – ۱۴۰۳ ه” .

وهذا مردود بامور :

۱ – عدم اعتبار تضعیفات ابن الجوزی :

قد صرّح عدّه من العلماء بعد اعتبار تضعیفات ابن الجوزی کما قال السیوطی : وقد جمع فی ذلک ابن الجونزی کتاباً فأکثر فیه من إخراج الضعیف الذی لم ینحط إلی رتبه الوضع ؛ بل ومن الحسن ومن الصحیح ، کما نبّه بذلک الأئمّه الحفّاظ ومنهم ابن الصلاح فی علوم الحدیث وأتباعه . اللآلی المصنوعه ۱ / ۲ .

وقال ابن کثیر : وقد صنّف الشیخ أبو الفرج ابن الجوزی کتاباً حافلاً فی الموضوعات ، غیر أنّه أدخل فیه ما لیس منه وأخرج عنه ما کان یلزمه ذکره ، فسقط علیه ولم یهتد إلیه . الباعث الحثیث : ۷۵ .

قال ابن حجر العسقلانی : فکیف یدّعی الوضع علی الأحادیث الصحیحه بمجرد التوهم؟ ولو فتح هذا الباب لأدّعی فی کثیر من الأحادیث الصحیحه البطلان ، ولکن یأبی اللّه ذلک والمؤمنون . اللآلی المصنوعه : ۱ / ۳۵۰ .

۲ – حکم العلماء علی خطأ ابن الجوزی :

وقد خطّأه غیر واحد من المحقّقین فی ذکر هذا الحدیث فی علله ، کابن حجر المکّی ، حیث قال : وذکرُ ابن الجوزی لذلک فی العلل المتناهیه وهم ، أو غفله عن استحضار بقیّه طرقه ؛ بل فی مسلم عن زید بن أرقم . الصواعق المحرقه لابن حجر الشافعی ص ۱۲۴ ط المحمدیه بمصر .

وذکر عن السخاوی بأنّه قال : لم یصب ابن الجوزی فی إیراده فی العلل المتناهیه کیف وفی صحیح مسلم وغیره ولهذا الحدیث طرق کثیره عن بضع وعشرین صحابیّاً . الصواعق المحرقه : ۱۳۶ .

وقال المُناوی : ووهم من زعم وَضْعَه کابن الجوزی قال السمهودی : وفی الباب ما یزید علی عشرین من الصحابه . فیض القدیر : ۳ / ۲۰ . وقال أیضاً : فإیّاک أن تغترّ به وکأنّه لم یستحضره حینئذ . جواهر العقدین فی الذکر الرابع فی حثّه ( ص ) الامّه علی التمسک بعده بکتاب ربّهم وأهل بیت نبیّهم .

وقال سبطه : والعجب کیف خفی عن جدّی ما روی مسلم فی صحیحه من حدیث زیدبن أرقم . تذکره الخواص : ۳۳۲ .

حدیث الوصیه بالکتاب والسنه

إنّ أقدم روات هذا الخبر هو : مالک بن أنس ( ت ۱۷۹ ) فی الموطأ : وحدّثنی عن مالک أنّه بلغه أن رسول اللّه صلی اللّه علیه [ وآله ] وسلم قال : « ترکت فیکم أمرین لن تضلوا ما تمسکتم بهما ، کتاب اللّه وسنه نبیه » الموطأ بشرح السیوطی ۲ / ۲۰۸ .

وذکر ابن هشام ( ت ۲۱۸ ) فی سیرته : ۴ / ۶۰۳ .

وأخرج الحاکم النیسابوری ( ت ۴۰۵ ) . المستدرک علی الصحیحین ۱ / ۹۳ . ورواه أبو بکر البیهقی ( ت ۴۵۸ ) فی السنن الکبری ۱۰ / ۱۱۴ . وقال القاضی عیاض ( المتوفی سنه ۵۴۴ ) : . . . عن أبی سعید الخدری ، قال : قال رسول اللّه صلی اللّه علیه [ وآله ] وسلم : « أیها الناس ، إنی قد ترکت فیکم الثقلین کتاب اللّه وسنّتی ، فلا تفسدوه ، وإنّه لا تعمی أبصارکم ولن تزل أقدامکم ، ولن تقصر أیدیکم ، ما أخذتم بهما » . الإلماع فی ضبط الروایه وتقیید السماع : ۸ – ۹ .

المناقشه فی الحدیث

هذا الخبر مما أعرض عنه البخاری ومسلم ولم یخرجاه فی کتابیهما المعروفین بالصحیحین ، وکم من حدیث صحیح سندا لم یأخذ القوم به معتذرین باتفاق الشیخین علی ترکه !

۲ – إنّه خبر غیر مخرج فی شئ من سائر الکتب المعروفه عندهم بالصحاح ، فهو خبر اتفق أرباب الصحاح السته وغیرهم علی ترکه !

۳ – إنّه خبر غیر مخرج فی شئ من المسانید المعتبره کمسند أحمد بن حنبل ، وقد نقلوا عن أحمد أن ما لیس فی المسند فلیس بصحیح !

۴ – إنّه قد صرّح غیر واحد من رواه هذا الخبر بغرابته ، قال الحاکم : ذکر الاعتصام بالسنه فی هذه الخطبه غریب . المستدرک : ۱ / ۹۳ .

وقد قال بعد ذکر الحدیث المشتمل علی الاعتصام بالعتره : هذا صحیح علی شرط الشیخین ولم یخرجاه بطوله . شاهده حدیث سلمه بن کهیل عن أبی الطفیل أیضاً صحیح علی شرطهما إلی أن قال : قال رسول اللّه ( ص ) : إنّی تارک فیکم أمرین لن تضلّوا إن اتّبعوهما وهما کتاب اللّه وأهل بیتی عترتی . . . وحدیث بریده الأسلمی صحیح علی شرط الشیخین . المستدرک علی الصحیحین : ۳ / ۱۰۹ . قال المتقی : أبو نصر السجزی فی الإبانه وقال : غریب جدّاً عن أبی هریره . کنز العمال : ۱ / ۱۸۸ ح ۹۵۵ . وهکذا الحاکم فی المستدرک : ۱ / ۱۸۸ ح ۹۵۵ .

البحث فی نفس کتاب الموطأ ومالک

وقال السیوطی : قال ابن حزم : . . . فی الموطأ ثلاثمائه ونیف مرسلاً ، وفیه نیف وسبعون حدیثا قد ترک مالک نفسه العمل بها ، وفیه أحادیث ضعیفه وهاها جمهور العلماء . تنویر الحوالک : ۱ / ۹ .

قال الخطیب فی مالک : عابه جماعه من أهل العلم فی زمانه . تاریخ بغداد : ۱۰ / ۲۲۳ ، راجع : جامع بیان العلم : ۲ / ۱۵۷ ، تهذیب التهذیب : ۷ / ۴۳۲ . عدّه المبرّد عن الخوارج وقال : یذکر عثمان وعلی وطلحه والزبیر فیقول : واللّه ما اقتتلوا إلا علی الثرید الأعفر . الکامل للمبرّد : ۱ / ۱۵۹ . قد قال اللیث بن سعد : قد أحصیت علی مالک سبعین مسأله کلها مخالفه لسنه النبی مما قال مالک فیها برأیه . جامع بیان العلم ۲ / ۱۴۸ .

وفی سند الخبر فی المستدرک والسنن عن ابن عباس ، هو : علی إسماعیل بن أبی أویس وهو ابن أخت مالک . قال النسائی : ضعیف . الضعفاء والمتروکون : ۱۴ .

وقال المروزی : کذّاب ، وروی ابن حزم سیف بن محمد : أنّ ابن أبی أویس کان یضع الحدیث . تهذیب التهذیب : ۱ / ۲۷۱ .

وفی سند الخبر عن أبی هریره : صالح بن موسی الطلحی الکوفی . قال ابن معین : لیس بشئ ، لیس بثقه . وقال ابن أبی حاتم عن أبیه : ضعیف الحدیث جدّاً ، کثیر المناکیر عن الثقات . وقال البخاری : منکر الحدیث . تهذیب التهذیب : ۴ / ۳۵۴ .

وفی سند الحدیث فی التمهید لابن عبد البر ، کثیر بن عبد اللّه ، قال أحمد : منکر الحدیث ، لیس بشئ . سئل أبو داود عنه فقال : أحد الکذّابین . قال ابن عبد البر : ضعیف ، بل ذکر أنّه مجمع علی ضعفه . تهذیب التهذیب : ۸ / ۳۷۷ .

عدم تعارض حدیث الثقلین مع السنّه

قد جمع ابن حجر بینهما فی صواعقه قائلاً : « وفی روایه کتاب اللّه وسنّتی وهی المراد من الأحادیث المقتصره علی الکتاب ؛ لأنّ السنه مبنیّه له ، فأغنی ذکره عن ذکرها ، والحاصل أنّ الحثّ وقع علی التمسّک بالکتاب وبالسنّه وبالعلماء بهما من أهل البیت ، ویستفاد من مجموع ذلک بقاء الأمور الثلاثه إلی قیام الساعه » . الصواعق المحرقه ص ۱۴۸ .

وبعباره اخری : إنّ ذکر أهل البیت هو ذکر السنه ؛ لأنّ کلّ ما عندهم مأخوذ بواسطه النبی ، أی بواسطه السنه ، ویؤیّده ما ورد عن النبی صلی الله علیه وآله لعلی عندما سأله : « ما أرث منک یا رسول الله ؟ قال صلی الله علیه وآله : ما ورّث الأنبیاء من قبل : کتاب ربّهم وسنّه نبیّهم » . تاریخ دمشق : ۲۱ / ۴۱۵ ، ۴۲ / ۵۳ ، المناقب للخوارزمی : ۱۵۲ .

قال ابن أبی الحدید : ( قال عمر بن الخطاب لابن عباس ) : إن أحراهم أن یحملهم علی کتاب ربّهم وسنّه نبیّهم لصاحبک ، واللّه لئن ولیها لیحملنهم علی المحجه البیضاء والصراط المستقیم . شرح نهج البلاغه ج ۶ ص ۳۲۷ .

وقال فی موضع آخر : أجرؤهم والله إن ولیها أن یحملهم علی کتاب ربهم وسنّه نبیهم لصاحبک ! أما إن ولی أمرهم حملهم علی المحجه البیضاء والصراط المستقیم . شرح نهج البلاغه : ۱۲ / ۵۲ . وإن أبیت عن الجمع بینهما وقلت بتمامیه المعارضه فلایکون لتقدیم « وسنّتی » علی « وعترتی » وجه . لأنّ حدیث التمسک بالثقلین متواتر من جمیع طبقاته وشهد بصحّته جمع من الأعلام ، بینما نری الحدیث الآخر لا یتجاوز فی اعتباره عن کونه من أحادیث الآحاد . راجع : الاصول العامّه للفقه المقارن : ۱۶۹

 

برچسب ها
نمایش بیشتر

شبکه بین المللی مطالعات ادیان

اینفورس (شبکه بین المللی مطالعات ادیان)،‌ بخشی از یک مجموعه فعالیت های فرهنگی است که توسط یک گروه جهادی مجازی انجام می شود. این گروه  بدون مرز، متشکل از اساتید، طلاب، دانشجویان و کلیه داوطلبان باایمان و دغدغه مندی است که علاقمند به فعالیت علمی جهادی در عرصه جنگ نرم هستند. شما هم می توانید یکی از اعضای این گروه باشید(اینجا کلیک کنید). فعالیت های سایت زیر نظر سید محمد رضا طباطبایی، مدرس ادیان و کارشناس صدا و سیماست. موضوعات سایت نیز در زمینه سیر مطالعاتی با رویکرد تقویت بنیه های اعتقادی و پاسخ به شبهات است.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن