مطالعات متفرقه (خارج از سیر مطالعاتی)

بررسی تطبیقی شبهات آیه ولایت

بررسی تطبیقی شبهات آیه ولایت
 

مبحث اول : شأن نزول آیه ولایت

انکار نزول آیه درباره امام علی (علیه السلام)
    نزول آیه درباره عباده بن صامت
    اختلاف در تأویل و شأن نزول آیه
    نزول هم زمان آیه ۵۱ و ۵۵
    نزول آیه ۵۱ در حق عبدالله سلام
   نزول آیه درباره ابوبکر

مبحث دوم : بررسی شبهات دلالی آیه بر امامت

شبهه : معنای کلمه (ولی)
قول عمر لوکان فلان حیا لولیته
کلمه الولی فی کلام عائشه:
شبهه : استعمال لفظ جمع و اراده مفرد مجاز، خلاف اصل است
شبهه  : دادن انگشتر در نماز با حضور قلب منافات دارد
شبهه  : عدم ولایت امام علی (ع) در حال نزول آیه
شبهه  : عدم احتجاج امام علی به نزول آیه
شبهه  : «انما» دلالت بر حصر ندارد
شبهه  : زکات بر صدقه مستحب اطلاق نمی گردد
شبهه  : رکوع ، به معنای «خضوع» است
شبهه  : تعارض بین آیه (۵۵ – ۵۴)
شبهه : دادن زکات در نماز دارای چه عنوانی است ؟
شبهه : وحدت سیاق بین آیات۵۱ و۵۵

 

 

 

بررسی تطبیقی شبهات آیه ولایت

طرح بحث

از نظر شیعه ، امامت ، مقام و مسؤولیت الهی است که جعل و نصب امام تنها در اختیار خداوند است و مردم و حتی رسول خدا صلی الله علیه وآله در این زمینه اختیاری ندارند. ادله عقلی و نقلی بسیاری در این زمینه مطرح شده است که یکی از آن ها آیه ۵۵ سوره مائده است که خداوند می فرماید :

إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاهَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکاهَ وَ هُمْ راکِعُون .

سرپرست و ولیّ شما ، تنها خدا است و پیامبر او و آن ها که ایمان آورده اند ، همان ها که نماز را برپا می دارند ، و در حال رکوع، زکات می دهند .

گذشته از اجماع دانشمندان شیعه در دلالت این آیه بر امامت امیر مؤمنان علیه السلام ، برخی از عالمان سنی بر نزول این آیه در حق امیر مؤمنان علیه السلام ادعای اجماع کرده اند که در ادامه سخن آن ها خواهد آمد .

استدلال شیعه به این آیه بر مقدماتی استوار است که یکی از اساسی ترین آن ها نزول این آیه درباره امیر مؤمنان علیه السلام است که با ادعای اجماع دانشمندان سنی ، این مقدمه به راحتی اثبات می شود.

اهل سنت امامت را مقام عرفی و عادی می دانند که با انتخاب و اختیار مردم تحقق پذیر است و با همین مبنا ، متون دینی و آیات قرآنی را تبیین و تفسیر نموده و مشروعیت خلافت خلفا را تحلیل کرده اند . بر اساس همین مبنا است که آن ها هر نص دینی را که بر نصب و مشروعیت الهی تصریح داشته باشد ، توجیه و تأویل می کنند ؛ از جمله در باره این آیه نیز توجیهات و تأویلاتی دارند که این این نوشتار در پی پاسخ گویی به این تأویلات و شبهاتی است .
 

 

مبحث اول :
شأ ن نزول آیه ولایت

 

 

انکار نزول آیه درباره امام علی (علیه السلام)

طرح شبهه

برخی از دانشمندان سنی ، نزول این آیه را در حق امیر مؤمنان علیه السلام به شدت انکار کرده اند که در ذیل به سخنان و ادله آن ها اشاره و در ادامه به نقد آن ها خواهیم پرداخت .

۱٫ ابن تیمیه ، نزول آیه ولایت را در باره امام علی علیه السلام انکار نموده و معتقد است که روایات شأن نزول ، از سوی دروغ گوها جعل گردیده است . وی در این باره می گوید :

وقد وضع بعض الکذابین حدیثا مفتری أن هذه الآیه نزلت فی علی لما تصدق بخاتمه فی الصلاه وهذا کذب بإجماع أهل العلم بالنقل وکذبه بین من وجوه کثیر .

بعضی از دروغ گوها حدیثی را درست کرده اند مبنی بر این که آیه ولایت در باره علی [علیه السلام] در هنگامی که انگشترش را در حال نماز صدقه می داد نازل شده است ؛ این مطلب به اتفاق اهل علم دروغ است و دورغ بودن آن چندین دلیل آشکار می سازد .

إبن تیمیه الحرانی ،أحمد بن عبد الحلیم أبو العباس( الوفاه: ۷۲۸ )، منهاج السنه النبویه ، ج ۲ ص ۳۰، دار النشر : مؤسسه قرطبه – ۱۴۰۶ ، الطبعه : الأولی ، تحقیق : د. محمد رشاد سالم .

۲٫ ابن قیم الجوزیه ، شاگرد ویژه ابن تیمیه و ناشر افکار او نیز منکر نزول آیه در حق امیر مؤمنان علیه السلام است و در باره نزول آیه می نویسد :

وهذا کذب قطعا علی الله أنه أراد علیا وحده بهذا اللفظ العام الشامل لکل من اتصف بهذه الصفه.

این افترا به خداوند است که با این لفظ عام و فراگیر تنها علی علیه السلام را اراده کرده باشد .

الزرعی الدمشقی ، أبو عبد الله شمس الدین محمد بن أبی بکر بن أیوب بن سعد( الوفاه: ۷۵۱ هـ)، الصواعق المرسله علی الجهمیه والمعطله ، ج ۲ ص ۶۹۷، تحقیق : د. علی بن محمد الدخیل الله ، دار النشر : دار العاصمه – الریاض ، الطبعه : الثالثه ، ۱۴۱۸ – ۱۹۹۸م .

۳ . ابن حجر هیثمی ، ادعای اجماع نزول آیه را در باره امام علی علیه سلام انکار کرده و می نویسد :

وکذلک زعمهم الإجماع علی نزولها فی علی باطل أیضا .

ادعا اجماع نزول آیه در باره علی علیه السلام ، واقعیت ندارد .

ابن حجر الهیثمی ، أبو العباس أحمد بن محمد بن علی ( الوفاه: ۹۷۳هـ )، الصواعق المحرقه علی أهل الرفض والضلال والزندقه ، ج ۱ ص ۱۰۵، دار النشر : مؤسسه الرساله – لبنان – ۱۴۱۷هـ – ۱۹۹۷م ، الطبعه : الأولی ، تحقیق : عبد الرحمن بن عبد الله الترکی – کامل محمد الخراط .

نقد و بررسی

از افرادی همچون ابن تیمیه حرانی و شاگردش ابن القیم که تمام توان خود را برای انکار فضائل اهل بیت علیهم السلام به کار برده اند و در این زمینه ید طولائی دارند ، انتظاری بیش از این نباید داشت .

اما از طرف دیگر برخی از محدثان و مفسّران اهل سنت ، نزول آیه ولایت را در باره علی (علیه السلام) با سندهای متعدد از صحابه نقل کرده اند و حتی در این باره ادعای اجماع کرده اند .

قاضی عضد الدین ایجی (متوفای ۷۵۶هـ) در کتاب المواقف که از مهم ترین کتاب های عقائدی اهل سنت به شمار می رود ، در این باره نقل می کند :

وأجمع أئمّه التفسیر أنّ المراد علی .

تمام پیشوایان تفسیر اجماع دارند بر این که این آیه در باره امام علی علیه السلام نازل شده است .

الإیجی ، عضد الدین عبد الرحمن بن أحمد الوفاه: ۷۵۶هـ ، کتاب المواقف ، ج ۳ ، ص ۶۰۱ ، دار النشر : دار الجیل – لبنان – بیروت – ۱۴۱۷هـ – ۱۹۹۷م ، الطبعه : الأولی ، تحقیق : عبدالرحمن عمیره.

سعد الدین تفتازانی در این باره می نویسد :

نزلت باتفاق المفسرین فی علی بن أبی طالب رضی الله عنه حین أعطی السائل خاتمه وهو راکع فی صلاته وکلمه إنما للحصر بشهاده النقل والاستعمال.

این آیه ، به اتفاق مفسران در حق علی بن أبی طالب (علیه السلام) بعد از آن که در حال رکوع نماز به سائل انگشتر داد نازل شده است.

التفتازانی ، سعد الدین مسعود بن عمر بن عبد الله ( الوفاه: ۷۹۱هـ)، ج ۲ ص ۲۸۸، شرح المقاصد فی علم الکلام ، دار النشر : دار المعارف النعمانیه – باکستان – ۱۴۰۱هـ – ۱۹۸۱م ، الطبعه : الأولی .

این دو تن از شخصیت های کم نظیر اهل سنت اجماع علمای تفسیر را نقل می کنند ولی هیچ مطلبی در رد آن بیان نمی کنند و این نشانگر این است که مضمون اجماع برای آنان ثابت بوده است.

و شهاب الدین آلوسی در تفسیر خود می گوید :

وغالب الأخباریین علی أنها نزلت فی علی کرم الله تعالی وجهه

الآلوسی البغدادی، العلامه أبی الفضل شهاب الدین السید محمود (متوفای۱۲۷۰هـ)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی، ج ۶ ص ۱۶۷ ، ناشر: دار إحیاء التراث العربی – بیروت.

و در جای دیگر می گوید :

إنما ولیکم الله ورسوله … والآیه عند معظم المحدثین نزلت فی علی کرم الله تعالی وجهه .

الآلوسی البغدادی، العلامه أبی الفضل شهاب الدین السید محمود (متوفای۱۲۷۰هـ)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی، ج ۶ ص ۹۳ ، ناشر: دار إحیاء التراث العربی – بیروت.

هر چند که همین تصریحات برای اثبات مطلب کفایت می کند ؛ اما در عین حال به روایاتی که در این زمینه نقل شده را نیز از زبان علمای اهل سنت نقل می کنیم .

جصاص در تفسیر خود می نویسد :

روی عن مجاهد والسدی وأبی جعفر وعتبه بن أبی حکیم أنها نزلت فی علی بن أبی طالب حین تصدق بخاتمه وهو راکع .

الجصاص ، أحمد بن علی الرازی أبو بکر (متوفای۳۷۰هـ) ، أحکام القرآن ، ج ۴ ص ۱۰۲ ، تحقیق : محمد الصادق قمحاوی ، ناشر : دار إحیاء التراث العربی – بیروت – ۱۴۰۵هـ.

و شجری جرجانی در کتاب امالی خود بیش از ده سند برای این روایت نقل می کند :

أخبرنا أبو بکر محمد بن علی بن أحمد الجورذانی المقرئ بقراءتی علیه بأصفهان ، قال أخبرنا أبو مسلم عبد الرحمن بن شهدل المدینی ، قال أخبرنا أحمد بن محمد بن سعید الکوفی ، قال أخبرنا أحمد بن الحسن بن سعید أبو عبد الله ، قال حدثنا أبی ، قال حدثنا حصین بن مخارق ، عن الحسن بن زید ابن الحسن عن أبیه عن آبائه ، عن علی علیهم السلام : أنه تصدق بخاتمه وهو راکع ، فنزلت فیه هذه الآیه : «إنما ولیکم الله ورسوله والذین آمنوا» .

وبإسناده قال حدثنا حصین بن مخارق عن عبد الصمد عن أبیه عن ابن عباس : «إنما ولیکم الله ورسوله والذین آمنوا» نزلت فی علی بن أبی طالب علیهم السلام .

«وبإسناده» قال حدثنا حصین بن مخارق عن عمرو بن خالد عن الإمام الشهید أبی الحسین زید بن علی ، عن آبائه عن علی علیهم السلام مثل ذلک .

وبإسناده عن حصین بن مخارق ، عن أبی الجارود ، عن محمد وزید ابنی علی عن آبائهما أنها نزلت فی علی علیه السلام .

وبإسناده قال حدثنا حصین عن هارون بن سعید عن محمد بن عبید الله الرافعی عن أبیه عن جده عن أبی رافع أنها نزلت فی علی علیه السلام .

وبإسناده قال حدثنا حصین بن مخارق عن سعید بن طریف عن الأصبغ عن علی علیه السلام مثله .

وبإسناده قال حدثنا حصین بن مخارق ، عن أبی حمزه عن علی بن الحسین ، وأبی جعفر مثله. .

وبإسناده قال حدثنا حصین ، عن عبد الوهاب عن مجاهد ، عن أبیه عن ابن عباس مثله .

وبه قال أخبرنا أبو أحمد محمد بن علی بن محمد المکفوف المؤدب بقراءتی علیه بأصفهان ، قال أخبرنا أبو محمد عبد الله بن محمد بن جعفر بن حیان ، قال حدثنا الحسن بن محمد بن أبی هریره ، قال حدثنا أحمد بن یحیی بن زهیر التستری وعبد الرحمن بن أحمد الزهری ، قالا حدثنا أحمد بن منصور ، قال حدثنا عبد الرزاق عن عبد الوهاب بن مجاهد عن أبیه عن ابن عباس : «إنما ولیکم الله ورسوله» قال نزلت فی علی ابن أبی طالب علیه السلام .

الشجری الجرجانی، المرشد بالله یحیی بن الحسین بن إسماعیل الحسنی (متوفای ۴۹۹هـ) ،کتاب الأمالی وهی المعروفه بالأمالی الخمیسیه، ج ۱ ص ۱۸۱ ، تحقیق: محمد حسن اسماعیل، ناشر: دار الکتب العلمیه – بیروت / لبنان، الطبعه: الأولی، ۱۴۲۲ هـ – ۲۰۰۱م .

ابن کثیر دمشقی سلفی می گوید :

عن أبی صالح عن ابن عباس قال خرج رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم إلی المسجد والناس یصلون بین راکع وساجد وقائم وقاعد وإذا مسکین یسأل فدخل رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم فقال: أعطاک أحد شیأً؟ قال: نعم.

قال: من؟ قال: ذلک الرجل القائم.

قال: وعلی أی حال أعطاکه؟ قال: وهو راکع. قال: وذلک علی بن أبی طالب.

قال: فکبر رسول الله صلی الله علیه وسلم عند ذلک وهو یقول ( ومن یتول الله ورسوله والذین آمنوا فإن حزب الله هم الغالبون ) وهذا إسناد لا یقدح به.

القرشی الدمشقی، إسماعیل بن عمر بن کثیر ابوالفداء (متوفای۷۷۴هـ)، تفسیر القرآن العظیم، ج ۲ ص ۷۲ ، ناشر: دار الفکر – بیروت – ۱۴۰۱هـ.

و انصاری قرطبی در باره این آیه می گوید :

وقال فی روایه أخری : نزلت فی علی بن أبی طالب رضی الله عنه وقاله مجاهد والسدی وحملهم علی ذلک قوله تعالی : ( الذین یقیمون الصلاه ویؤتون الزکاه وهم راکعون ) وهی : المسأله الثانیه وذلک أن سائلا سأل فی مسجد رسول الله صلی الله علیه وسلم فلم یعطه أحد شیئا وکان علی فی الصلاه فی الرکوع وفی یمینه خاتم فأشار إلی السائل بیده حتی أخذه قال الکیا الطبری : وهذا یدل علی أن العمل القلیل لا یبطل الصلاه فإن التصدق بالخاتم فی الرکوع عمل جاء به فی الصلاه ولم تبطل به الصلاه وقوله : ( ویؤتون الزکاه وهم راکعون ) یدل علی أن صدقه التطوع تسمی زکاه فإن علیا تصدق بخاتمه فی الرکوع وهو نظیر قوله تعالی : وما آتیتم من زکاه تریدون وجه الله

الأنصاری القرطبی، ابوعبد الله محمد بن أحمد (متوفای۶۷۱هـ)، الجامع لأحکام القرآن، ج ۶ ص ۲۲۱ ، ناشر: دار الشعب – القاهره.

سیوطی ، محدث ، مفسر و ادیب مشهور اهل سنت در باره این آیه می نویسد :

قوله تعالی «إنما ولیکم الله» الآیه أخرج الطبرانی فی الأوسط بسند فیه مجاهیل عن عمار بن یاسر قال وقف علی علی بن أبی طالب سائل وهو راکع فی تطوع فنزع خاتمه فأعطاه السائل فنزلت «إنما ولیکم الله ورسوله» الآیه وله شاهد قال عبد الرازق حدثنا عبد الوهاب بن مجاهد عن أبیه عن ابن عباس «إنما ولیکم الله ورسوله» الآیه قال نزلت فی علی بن أبی طالب وروی ابن مردویه عن وجه آخر عن ابن عباس مثله وأخرج أیضا عن علی مثله وأخرج ابن جریر عن مجاهد وابن أبی حاتم عن سلمه بن کهیل مثله فهذه شواهد یقوی بعضها بعضا .

السیوطی، عبد الرحمن بن أبی بکر جلال الدین (متوفای۹۱۱هـ)، لباب النقول ، ج ۱ ص ۹۳ ، دار النشر : دار إحیاء العلوم – بیروت.

حال با توجه به روایاتی که از منابع اهل سنت نقل شد ، آیا انگیزه ای جز عناد و لجاجت می توان برای ابن تیمیه و شاگرد او جستجو کرد ؟ آیا انکار نزول این آیه در باره امیر مؤمنان علیه السلام ، انکار سنت رسول خدا صلی الله علیه وآله نیست ؟

حتی اگر فرض را بر این بگیریم که سند همه این روایات ضعیف نیز باشند ، بازهم بر مبنای ابن تیمیه و همفکران او ، نزول آیه در باره امیر مؤمنان علیه السلام قطعی است . ابن تیمیه در باره روایتی که با چندین سند نقل شده می گوید :

تعدد الطرق وکثرتها یقوی بعضها بعضا حتی قد یحصل العلم بها ولو کان الناقلون فجارا فساقا فکیف إذا کانوا علماء عدولا ولکن کثر فی حدیثهم الغلط.

زیادی و تعدد راه های نقل حدیث برخی برخی دیگر را تقویت می کند که خود زمینه علم به آن را فراهم می کند؛ اگر چه راویان آن فاسق و فاجر باشند؛ حال چگونه خواهد بود حال حدیثی که تمام راویان آن افراد عادلی باشند که خطا و اشتباه هم در نقلشان فراوان باشد .

ابن تیمیه الحرانی، أحمد عبد الحلیم أبو العباس (متوفای ۷۲۸ هـ)، کتب ورسائل وفتاوی شیخ الإسلام ابن تیمیه، ج ۱۸، ص ۲۶، تحقیق: عبد الرحمن بن محمد بن قاسم العاصمی النجدی، ناشر: مکتبه ابن تیمیه، الطبعه: الثانیه.

در نتیجه نزول این آیه در باره امیر مؤمنان علیه السلام قطعی است و انکار ابن تیمیه و همفکران او تأثیری در این مطلب ندارد .

 

نزول آیه درباره عباده بن صامت

طرح شبهه

نظریه دیگری که در سبب نزول آیه ولایت مطرح شده , نزول آن درباره عباده بن صامت است . این نظریه را طبری به عنوان یکی از اقوال و بدون هیچ گونه اظهار نظر در تفسیر خود آورده است و در باره شرح ماجرای « عباده بن صامت » وشأن نزول آیه (انما ولیکم الله…) می نویسد :

حدثنا هناد بن السری قال ثنا یونس بن بکیر قال ثنا بن إسحاق قال ثنی والدی إسحاق بن یسار عن عباده بن الصامت قال لما حاربت بنو قینقاع رسول الله مشی عباده بن الصامت إلی رسول الله وکان أحد بنی عوف بن الخزرج فخلعهم إلی رسول الله وتبرأ إلی الله وإلی رسوله من حلفهم وقال أتولی الله ورسوله والمؤمنین وأبرأ من حلف الکفار وولایتهم ففیه نزلت (إنما ولیکم الله ورسوله…)

چون بنی قینقاع به جنگ رسول خدا صلی علیه وآله برخاستند ، عباده بن صامت نزد رسول خدا رفت و او از بنی عوف بن خزرج بود که پیمان خود را با ایشان گسست و به سوی خدا وپیامبرش رو آورد و گفت : من خدا و پیامبرش را ولی خود می دانم و از پیمان کفار و ولایت آنان بیزارم. آن گاه این(انما ولیکم الله …) آیه درباره او نازل شد .

الطبری ، أبی جعفر محمد بن جریر ( متوفای ۳۱۰هـ ) ، جامع البیان عن تأویل آی القرآن ، ج۶ ص۲۸۸، ناشر : دار الفکر ، بیروت .

ابن کثیر نیز در تفسیر خود ، پس از این که چند روایت را درباره نزول آیه در شأن امام علی علیه السلام آورده و بعضی از طرق آن را غیر قابل خدشه دانسته ؛ ولی علی رغم این اظهار نظر می نویسد: هیچ یک از این روایات صحیح نیست ؛ زیرا اسناد آن ضعیف و رجال آن ناشناخته اند. آن گاه می نویسد :

وقد تقدم فی الأحادیث التی أوردناها أن هذه الآیات (۵۱-۵۶) کلها نزلت فی عباده بن الصامت رضی الله عنه حین تبرأ من حلف الیهود ورضی بولایه الله ورسوله والمؤمنین بولایه الله ورسوله والمؤمنین ولهذا قال تعالی بعد هذا کله ) «ومن یتول الله ورسوله والذین آمنوا فان حزب الله هم الغالبون…»

در احادیثی که پیش از این آوردیم گذشت که همه این آیات (۵۱-۵۶ ) درباره عباده بن صامت و در تبرّی او از پیمان یهود و رضایت او به ولایت خدا و رسول و مؤمنان نازل شده است و به همین جهت ، خدای تعالی پس از این همه می فرماید : « و من یتولّ اللّه و رسوله و الذین آمنوا فانّ حزب اللّه هم الغالبون »

القرشی الدمشقی، إسماعیل بن عمر بن کثیر ابوالفداء (متوفای۷۷۴هـ)، تفسیر القرآن العظیم، ج ۲ ص ۷۲ ، ناشر: دار الفکر – بیروت – ۱۴۰۱هـ.

سیوطی نیز از طبری و ابن ابی حاتم از عطیه بن سعد نزول این آیه را درباره عباده بن صامت نقل کرده و می نویسد :

أخرج ابن جریر وابن أبی حاتم عن عطیه بن سعد قال : نزلت فی عباده بن الصامت

السیوطی ، عبد الرحمن بن أبی بکر جلال الدین (متوفای۹۱۱هـ) ، الدر المنثور ، ج۳ ص۱۰۴، ناشر : دار الفکر – بیروت .

نقد وبررسی

اثبات نزول این آیه در باره عباده بن صامت ، نیازمند چند مقدمه است :

۱٫اثبات آیه ۵۱ در باره عباده بن صامت ؛

۲ . احراز این که آیه ولایت نیز همراه با آن آیه و در همان واقعه نازل گشته است ؛

۳٫ برطرف شدن بقیه اشکالات ظاهری و سیاقی آیات .

بعد از اثبات این سه موضوع ، این نظریه به عنوان یک قول در نزول آیه در مقابل قول نزول آیه درباره حضرت علی علیه السلام سنجیده می شود .

 

اختلاف در تأویل و شأن نزول آیه

محور اول : نزول آیه ۵۱ درباره عباده بن صامت ، مورد اختلاف است ، طبری و ابن کثیر از این اختلاف سخن به میان آورده اند و اقوال گوناگون در این زمینه را ذکر کرده اند. طبری می نویسد :

اختلف أهل التأویل فی المعنی بهذه الآیه وإن کان مأمورا بذلک جمیع المؤمنین فقال بعضهم عنی بذلک عباده بن الصامت وعبد الله بن أبی بن سلول فی براءه عباده من حلف الیهود وفی تمسک عبد الله بن أبی بن سلول بحلف الیهود بعد ما ظهرت عداوتهم لله ولرسوله.

اهل تأویل در مقصود از این آیه اختلاف کرده اند ، هر چند طرف خطاب امر در آن ها همه مؤمنانند بعضی گفته اند عباده بن صامت و عبدالله بن ابی بن سلول در داستان تبرّی عباده از پیمان یهود و تمسّک عبداللّه بن ابی به آن پیمان ، اراده شده اند.

الطبری ، أبی جعفر محمد بن جریر (متوفای ۳۱۰هـ) ، جامع البیان عن تأویل آی القرآن ، ج۶ص ۲۷۵ ، ناشر : دار الفکر ، بیروت – ۱۴۰۵هـ

و دیگران گفته اند که مقصود ابولبابه بن عبد المنذر است که به یهود بنی قریظه اعلام کرد که معامله پیامبر با شما ذبح است .

طبری پس از نقل نظریات گوناگون و روایات وارده درباره هر یک ، همه اقوال را محتمل و ممکن دانسته، می نویسد :

فإذ کان ذلک کذلک فالصواب أن یحکم لظاهر التنزیل بالعموم علی ما عم ویجوز ما قاله أهل التأویل فیه من القول الذی لا علم عندنا بخلافه غیر أنه لا شک أن الآیه نزلت فی منافق کان یوالی یهود أو نصاری خوفا علی نفسه من دوائر الدهر لأن الآیه التی بعد هذه تدل علی ذلک.

در تایید هیچ یک از اقوال سه گانه دلیلی در دست نیست که یکی را بر دیگری ترجیح دهد. بنابر این درست خواهد بود که ظاهر تنزیل را عام بدانیم و آنچه را اهل تأویل گفته اند و علم به خلاف آن نداریم ، محتمل بشماریم . بلی شکّی نیست که آیه درباره یک نفر منا فق که از حوادث روزگار بر خود بیم داشته و با یهود و نصاری پیمان دوستی داشته، فرود آمده است.

الطبری ، أبی جعفر محمد بن جریر (متوفای ۳۱۰هـ) ، جامع البیان عن تأویل آی القرآن ، ج ۶ ، ص ۲۶۷ ، ناشر : دار الفکر ، بیروت – ۱۴۰۵هـ

ابن کثیر نیز در ذیل آیات ۵۱ تا ۵۳ می نویسد:

واختلف المفسرون فی سبب نزول هذه الآیات الکریمات فذکر السدی أنها نزلت فی رجلین قال أحدهما لصاحبه بعد وقعه أحد أما أنا فإنی ذاهب إلی ذلک الیهودی فآوی إلیه وأتهود معه لعله ینفعنی إذا وقع أمر أو حدث حادث وقال الآخر أما أنا فإنی ذاهب إلی فلان النصرانی بالشام فآوی إلیه وأتنصر معه فأنزل الله ( یا أیها الذین آمنوا لا تتخذوا الیهود والنصاری أولیاء ) الآیات وقال عکرمه نزلت فی أبی لبابه بن عبد المنذر حین بعثه رسول الله إلی بنی قریظه فسألوه ماذا هو صانع بنا فأشار بیده إلی حلقه أی أنه الذبح رواه ابن جریر وقیل نزلت فی عبد الله بن أبی ابن سلول کما قال ابن جریر حدثنا

مفسّران در سبب نزول این آیات کریمه اختلاف کرده اند . پس سدّی گفته است درباره دو مرد است که : ییکی پس از واقعه احد به دوست خود گفت : من نزد فلان یهودی خواهم رفت و به او پناه خواهم برد و یهودی خواهم شد , باشد که اگر قضیه ای یا حادثه ای پیشآید مرا سود بخشد . و دیگری گفت : من نزد فلان نصرانی در شام خواهم رفت و به او پناه برده , به نصرانیت خواهم گرایید. پس خداوند چنین نازل فرمود : ( یا ایها الذین …۵۱ » و عکرمه گفته است درباره أبی لبابه بن عبد المنذر نازل شده است در آن هنگام که پیامبر او را به سوی بنی قریظه فرستاد , پس پرسیدند پیامبر با ما چه خواهد کرد ؟ او با دست خود به گلویش اشاره کرد ; یعنی رفتار او با شما ذبح است . این قول را ابن جریر روایت کرده است و گفته شده درباره عبدالله بن ابی بن سلول نازل شده همچنانکه ابن جریر از عطیه بن سعید نقل کرده است … »

القرشی الدمشقی ، إسماعیل بن عمر بن کثیر أبو الفداء (متوفای۷۷۴هـ) ، تفسیر القرآن العظیم ، ج ۲ ، ص۶۹ ، ناشر : دار الفکر – بیروت – ۱۴۰۱هـ .

همان گونه که ملاحظه می شود ، در سبب نزول آیه اختلاف بسیار است.

 

نزول هم زمان آیه ۵۱ و ۵۵

محور دوم : حال بر فرض درستی این نظریه , باید ثابت شود که آی ۵۵آیه ولایت نیز همراه با آن آیه و در شأن عباده بن صامت نازل شده است در حالی که این مسأله قابل اثبات نیست.

زیرا در این که آیه ۵۱ مائده همراه با آیات پس از آن نازل شده باشد ، اختلاف عمیقی میان مفسرین وجود دارد که فشرده آن چنین است:

۱٫ آیه ۵۱ درباره عباده بن صامت و داستان او نازل شده است .فخررازی می گوید روایت شده وقتی عباده بن صامت از یهود بزاری جست اما عبدالله بن أبی بر یهودی بودنش باقی ماند این آیه نازل شد.

وروی أن عباده بن الصامت جاء إلی رسول الله صلی الله علیه وسلم فتبرأ عنده من موالاه الیهود ، فقال عبد الله بن أبی : لکنی لا أتبرأ منهم لأنی أخاف الدوائر ، فنزلت هذه الآیه

الرازی الشافعی ، فخر الدین محمد بن عمر التمیمی (متوفای۶۰۴هـ) ، التفسیر الکبیر أو مفاتیح الغیب ، ج ۱۲ ، ص ۱۵ ، ناشر : دار الکتب العلمیه – بیروت ، الطبعه : الأولی ، ۱۴۲۱هـ – ۲۰۰۰م .

۲٫ طبری ،دراین باره چند قول را نقل می کند .

الف : قول اول این است که این آیه در باره عباده صامت وعبدالله بن أبی نازل شده است. طبری روایتی را از عطیه بن سعید نقل می کند مطابق این روایت آیه ۵۱ و ۵۲ یکجا درباره عباده وعبدالله ابن أبی نازل شده است .

« ابن ادریس می گفت : پدرم از عطیه شنیده است که عباده بن صامه خدمت رسول خدا صلی علیه وآله آمد گفت یا رسول خدا صلی علیه وآله برای من از یهود تعداد زیادی موالی است من به خدا ورسولش ازولایت یهود بزاری می جویم ، عبدالله بن أبی گفت : من از قدرت آنها می تر سم از ولایت یهود بزاری نمی جویم ،… خداوند آیه را « یا أیها الذین آمنوا لا تتخذوا الیهود » نازل نمود…»

حدثنا أبو کریب قال ثنا بن إدریس قال سمعت أبی عن عطیه بن سعد قال جاء عباده بن الصامت من بنی الحرث بن الخزرج إلی رسول الله صلی الله علیه وسلم فقال یا رسول الله إن لی موالی من یهود کثیر عددهم وإنی أبرأ إلی الله ورسوله من ولایه یهود وأتولی الله ورسوله فقال عبد الله بن أبی إنی رجل أخاف الدوائر لا أبرأ من ولایه موالی

فقال رسول الله صلی الله علیه وسلم لعبد الله بن أبی یا أبا الحباب ما بخلت به من ولایه یهود علی عباده بن الصامت فهو إلیک دونه قال قد قبلت فأنزل الله یا أیها الذین آمنوا لا تتخذوا الیهود والنصاری أولیاء بعضهم أولیاء بعض ..إلی قوله : « فتری الذین فی قلوبهم مرض.

تفسیر الطبری ج ۶ ص ۲۷۵٫

ب : قول دوم این است که آیه ۵۱ تا ۶۷ ( واللّه یعصمک من النّاس…) درعباده وعبدالله ابن أبی نازل گشته است.

فأنزل الله تعالی ذکره : « یا أیها الذین آمنوا لا تتخذوا …بعضهم أولیاء بعض… إلی قوله : والله یعصمک من الناس..»

الطبری ، أبی جعفر محمد بن جریر (متوفای ۳۱۰هـ) ، جامع البیان عن تأویل آی القرآن ، ج ۶ ، ص۵ ۲۷ ، ناشر : دار الفکر ، بیروت – ۱۴۰۵هـ

 

نزول آیه ۵۱ در حق عبد الله سلام

محور سوم : علاوه بر این مطلب ، روایات متعارض وجود دارد که شأن نزول آیه را در باره عبدالله ابن سلام می دانند .

واحدی در این باره می نویسد :

نزلت لما هجر الیهود من أسلم منهم فقال عبد الله بن سلام یا رسول الله إن قومنا قد هجرونا وأقسموا ألا یجالسونا فنزلت هذه الآیه فقال رضینا بالله وبرسوله وبالمؤمنین .

این آیه در باره کسی که از یهود ی اسلام آورده ویهود آن را ترک نموده اند نازل شده است ؛ عبد الله بن سلام گفت : ای رسول خدا صلی الله علیه وآله بدرستی قوم من مرا ترک نموده اند ، تعهد نموده اند که با من ارتباط نداشته باشند ، پس این آیه نازل شد آن گاه گفت : راضی هستم به خدا ورسول ومومنین .

الواحدی، علی بن أحمد ابوالحسن (متوفای۴۶۸هـ)، الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز ، ج۱ ص۳۲۵ ، تحقیق: صفوان عدنان داوودی، ناشر: دار القلم، الدار الشامیه – دمشق، بیروت، الطبعه: الأولی، ۱۴۱۵هـ.

فخر رازی رویاتی را نقل می کند که آیه ولایت در باره عبد الله ابن سلام نازل شده ودر این باره می نویسد:

وروی أیضاً أن عبدالله بن سلام قال : یا رسول الله إن قومنا قد هجرونا وأقسموا أن لا یجالسونا ، ولا نستطیع مجالسه أصحابک لبعد المنازل ، فنزلت هذه الآیه .

روایت گردیده است که عبدالله ابن سلام گفت : ای رسول خدا صلی علیه وآله قوم من مرا ترک نموده وتعهد نموده اند که با من نشست نداشته باشند و توان رفت آمد با اصحاب تورا به خاطر دوری منزل نداشته باشم پس این آیه نازل شد .

الرازی الشافعی ، فخر الدین محمد بن عمر التمیمی (متوفای۶۰۴هـ) ، التفسیر الکبیر أو مفاتیح الغیب ، ج ۱۲ ، ص ۲۲ ، ناشر : دار الکتب العلمیه – بیروت ، الطبعه : الأولی ، ۱۴۲۱هـ – ۲۰۰۰م ؛

الأنصاری القرطبی ، أبو عبد الله محمد بن أحمد (متوفای۶۷۱هـ) ، الجامع لأحکام القرآن ، ج۶ ص۲۲۱، دار النشر : دار الشعب – القاهره ؛

البغوی ، الحسین بن مسعود (متوفای۵۱۶هـ) ، تفسیر البغوی ، ج۲ ص۴۷، تحقیق : خالد عبد الرحمن العک ، ناشر : دار المعرفه – بیروت .

 

نزول آیه در باره ابوبکر

فخر رازی در ذیل آیه می نویسد :

روی عکرمه أن هذه الآیه نزلت فی أبی بکر رضی الله عنه

الرازی الشافعی ، فخر الدین محمد بن عمر التمیمی (متوفای۶۰۴هـ) ، التفسیر الکبیر أو مفاتیح الغیب ، ج ۱۲ ، ص۲۳، ناشر : دار الکتب العلمیه – بیروت ، الطبعه : الأولی ، ۱۴۲۱هـ – ۲۰۰۰م .

آلوسی می گوید :

عن عکرمه أنها نزلت فی شأن أبی بکر رضی الله تعالی عنه

الآلوسی البغدادی ، العلامه أبی الفضل شهاب الدین السید محمود (متوفای۱۲۷۰هـ) ، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی ، ج ۶ ، ص ۱۶۸ ، ناشر : دار إحیاء التراث العربی ،بیروت.

نزول آیه ولایت درباره ابی بکر را اساساً به عنوان یک نظریه قابل طرح نیست ؛ زیرا غالب مفسرین اهل سنت در حدّ اشاره هم متعرض آن نشده اند ، تعداد اندکی هم که متعرض آن گردیده اند ، هیچ مدرکی جز قول عکرمه ذکر نکرده اند .

اولا : روایت عکرمه مرسل است و روایت مرسل در برابر اجماع محدثان و مفسران اهل سنت که شأن نزول آیه ولایت را در باره امیر مؤمنان علیه السلام می دانند ، تاب مقاومت را ندارد .

ثانیاً : عکرمه از کسانی است که در انکار فضائل اهل بیت علیهم السلام زبانزد عام و خاص و جزء خوارج بوده است . او تنها کسی است که نزول آیه تطهیر را در حق اهل بیت علیهم السلام منکر شده و آن را مختص زنان پیامبر دانسته است ؛ با این که احدی از عالمان سنی در شمول آیه تطهیر در حق اهل بیت علیهم السلام تردید نکرده اند .

محمد بن جریر طبری می نویسد :

کان عکرمه ینادی فی السوق إنما یرید الله لیذهب عنکم الرجس أهل البیت ویطهرکم تطهیرا قال نزلت فی نساء النبی خاصه .

الطبری، أبی جعفر محمد بن جریر (متوفای ۳۱۰هـ)، جامع البیان عن تأویل آی القرآن، ج ۲۲ ص ۸ ، ناشر: دار الفکر، بیروت – ۱۴۰۵هـ

شمس الدین ذهبی می نویسد :

قال عکرمه من شاء باهلته إنها نزلت فی نساء النبی صلی الله علیه وسلم خاصه

هر کس می خواهد ، من حاضرم مباهله کنم که آیه تطهیر فقط در باره زنان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نازل شده است .

الذهبی، شمس الدین محمد بن أحمد بن عثمان، (متوفای۷۴۸هـ)، سیر أعلام النبلاء، ج ۲ ص ۲۰۸ ، تحقیق: شعیب الأرناؤوط، محمد نعیم العرقسوسی، ناشر: مؤسسه الرساله – بیروت، الطبعه: التاسعه، ۱۴۱۳هـ.

همچنین به تصریح عالمان اهل سنت ، عکرمه از کسانی است که افکار خوارج را ترویج می کرده است و خود از فرقه اباضیه که یکی از فرقه های خوارج است ، به شمار می رود.

ابن حجر عسقلانی تصریح می کند که عکرمه وقتی به مصر و از آن جا به مغرب رفت ، مذهب خوارج را در مغرب ترویج می کرد .

وقال یعقوب بن سفیان سمعت ابن بکیر یقول قدم عکرمه مصر وهو یرید المغرب وترک هذه الدار وخرج إلی المغرب فالخوارج الذین بالمغرب عنه اخذوا .

العسقلانی الشافعی ، أحمد بن علی بن حجر أبو الفضل (متوفای۸۵۲هـ) ، تهذیب التهذیب ، ج ۷ ، ص ۲۳۷ ، ناشر : دار الفکر – بیروت ، الطبعه : الأولی ، ۱۴۰۴ – ۱۹۸۴ م .

و مزی نیز می نویسد :

کان عکرمه اباضیا

المزی، یوسف بن الزکی عبدالرحمن ابوالحجاج (متوفای۷۴۲هـ)، تهذیب الکمال، ج ۲۰ ، ص ۲۷۸ ، تحقیق: د. بشار عواد معروف، ناشر: مؤسسه الرساله – بیروت، الطبعه: الأولی، ۱۴۰۰هـ – ۱۹۸۰م.

اباضیه ، یک فرقه ای از فرقه های خوارج هستند که هم اکنون در کشور یمن فعال هستند و فقه اباضیه در این کشور حکم فرما است .

از این گذشته ، عکرمه کسی است که در دروغ گویی نیز شهره عام و خاص است . مزی در تهذیب الکمال می نویسد :

ان عکرمه کذاب یحدث غدوه حدیثاً و یخالفه عشیه .

عکرمه ، بسیاردروغ گوه بوده است که صبح یک حدیث و شب بر خلاف آن را نقل می کرد.

المزی ، یوسف بن الزکی عبدالرحمن أبو الحجاج (متوفای۷۴۲هـ) ، تهذیب الکمال ، ج ۲۰ ، ص ۲۸۶ ، تحقیق : د. بشار عواد معروف ، ناشر : مؤسسه الرساله – بیروت ، الطبعه : الأولی ، ۱۴۰۰هـ – ۱۹۸۰م

بنابراین طبیعی است که شخصی همانند او آیه ای را که در حق امیر مؤمنان علیه السلام نازل شده است ، در باره ابوبکر تفسیر کند .

نتیجه :

نزول آیه ولایت در باره امیر مؤمنان علیه السلام با تصریح عالمان اهل سنت ، اجماعی است و روایات بسیاری نیز این مطلب را تأیید می کند .

 

 

مبحث دوم :
بررسی شبهات دلالی آیه بر امامت

 

شبهه : معنای کلمه (ولی)

از آن جایی که آیه ولایت ، از مهمترین ادله امامت امیر مؤمنان علیه السلام است ، اهل سنت تلاش بیشتری برای رد آن کرده و شبهات بسیاری مطرح کرده اند که ما در حد توانمان به این شبهات پاسخ خواهیم داد .

نخستین اشکال مطرح شده در معنای کلمه «ولی» است که اهل سنت اصرار دارند به معنای « دوستی ، نصرت و یاری » است نه به معنای سرپرستی و ولایت .

ابن تیمیه در این باره می گوید : می گوید :

أن الکلام فی سیاق النهی عن موالاه الکفار والأمر بموالاه المؤمنین کما یدل علیه سیاق الکلام … وإنما هی فی الولایته التی هی ضد العداوه .

و چون آیه درباره نهی ولایت کفار وامر به ولایت مؤمنان است همان گونه که سیاق کلام دلالت بر این دارد ، این ولایت ضد عداوت است .

ابن تیمیه الحرانی، أحمد عبد الحلیم ابوالعباس (متوفای ۷۲۸ هـ)، منهاج السنه النبویه، ج ۲ ص ۳۲ ،تحقیق: د. محمد رشاد سالم، ناشر: مؤسسه قرطبه، الطبعه: الأولی، ۱۴۰۶هـ.

ابن تیمیه الحرانی، أحمد عبد الحلیم ابوالعباس (متوفای ۷۲۸ هـ)، دقائق التفسیر الجامع لتفسیر ابن تیمیه ، ج ۲ ص ۲۰۷ ، تحقیق : د. محمد السید الجلیند ، ناشر : مؤسسه علوم القرآن – دمشق ، الطبعه : الثانیه ، ۱۴۰۴هـ .

و فخر الدین رازی می گوید :

والظاهر أن الولایه المأمور بها ههنا هی المنهی عنها فیما قبل ، ولما کانت الولایه المنهی عنها فیما قبل هی الولایه بمعنی النصره کانت الولایه المأمور بها هی الولایه بمعنی النصره .

ولایت که در این جا ا مر به آن شده قبل از آن نهی شده ، چون که ولایت که نهی شده به معنای نصرت است ، ولایت که امر به آن شدیم نیز به معنای نصرت است .

الرازی الشافعی ، فخر الدین محمد بن عمر التمیمی (متوفای۶۰۴هـ) ، التفسیر الکبیر أو مفاتیح الغیب ، ج ۱۲ ، ص۲۶، ناشر : دار الکتب العلمیه – بیروت ، الطبعه : الأولی ، ۱۴۲۱هـ – ۲۰۰۰م .

نقد وبررسی شبهه

درست است که لغت شناسان برای کلمه «ولی» معانی مختلفی ؛ از جمله نصرت ، دوستی و … نیز نقل کرده اند ؛ اما معنای حقیقی آن چیزی جز سرپرستی ، سلطنت و اولویت به تصرف نمی تواند باشد .

بهترین شاهد بر این مطلب ، استعمال کلمه ولی در گفتار صحابه و حتی خلفای سه گانه است که همواره از این کلمه ، امامت و سرپرستی را فهمیده و اراده کرده اند .

ما ابتدا کلمات لغت شناسان در این باره نقل و در ادامه معنای کلمه ولی را از زبان کسانی که در عصر نبوت و وحی می زیسته اند بیان خواهیم کرد .

معنای «ولی» در لغت :

راغب اصفهانی می گوید :

الولاء والتوالی أن یحصل شیئان فصاعداً حصولاً لیس بینهما ما لیس منهما ، ویستعار ذلک للقرب من حیث المکان ومن حیث النسبه ومن حیث الدین ومن حیث الصداقه والنصره والاعتقاد والولایه : النصره . والولایه : تولی الأمر . و قیل : الولایه والولایه نحو الدلاله والدلاله . وحقیقته : تولی الامر .

دو چیز ، هر گاه چسبیده و کنار هم قرار گیرند که شیء سوم ، میان آن دو فاصله ای پدید نیاورد که پیوندشان را از هم بگسلاند ، « ولی » معنا و مفهوم پیداکرده و این معنا در جای دیگر که قرب مکانی و نسبت و راستی و همکاری و عقیده داشته باشد به صورت استعاره به کار می رود . ولایت ( به فتح واو ) به معنای نصرت و ولایت ( به کسر واو ) به معنای سرپرستی به کار می رود … حقیقت معنای ولایت همان سرپرستی است .

الراغب الإصفهانی ، أبو القاسم الحسین بن محمد (متوفای۵۰۲هـ) ، المفردات فی غریب القرآن ، ج ۱ ص ۵۳۳ ، تحقیق : محمد سید کیلانی ، ناشر : دار المعرفه – لبنان .

ابن اثیر می نویسد :

ومن أسمائه عز وجل الوالی وهو مالک الأشیاء جمیعها المتصرف فیها وکأن الولایه تشعر بالتدبیر والقدره والفعل

ولایت اشاره و دلالت بر تدبیر و اعمال قدرت و انجام کاری دارد .

الجزری، ابوالسعادات المبارک بن محمد (متوفای۶۰۶هـ)، النهایه فی غریب الحدیث والأثر، ج ۵ ص ۲۲۶ ، تحقیق طاهر أحمد الزاوی – محمود محمد الطناحی، ناشر: المکتبه العلمیه – بیروت – ۱۳۹۹هـ – ۱۹۷۹م.

ابن منظور افریقی می نویسد :

وولی المرأه الذی یلی عقد النکاح علیها ولا یدعها تستبد بعقد النکاح دونه .

سرپرست زن کسی است که عقد نکاح به دست است و زن در این امر رها گذاشته نمی شود ، که دیگران با عقد نکاح در حق او استبداد نمایند .

الأفریقی المصری، محمد بن مکرم بن منظور ( متوفای۷۱۱هـ ) ، لسان العرب، ج۱۵ ، ص۴۰۷ ، ناشر: دار صادر – بیروت، الطبعه: الأولی .

صاحب مجمع البحرین می نویسد :

والولی : الوالی ، وکل من ولی أمر أحد فهو ولیه . والولی هو الذی له النصره و المعونه . والولی الذی یدیر الأمر ، یقال : فلان ولی المرأه إذا کان یرید نکاحها . وولی الدم : من کان إلیه المطالبه بالقود . والسلطان ولی أمر الرعیه، ومنه قول الکمیت فی حق علی بن أبی طالب . ونعم ولی الأمر بعد ولیه ومنتجع التقوی ونعم المقرب .

ولی به معنای حاکم است و هرکسی که امر فردی دیگری را به عهده دارد او ولی آن کس است . ولی کسی است که دیگری را یاری و همکاری می کند . ولی به معنای کسی است که تدبیر و اداره امور می کند ؛ مثل این که گفته می شود : فلانی ولی زن است زمانی که قصد داشته باشد او را به عقد کسی دربیاورد ، «ولی خون» به کسی می گویند که حق مطالبه قصاص را دا شته باشد . حاکم ولی امر رعیت است . از این معنا است کلام کمیت در حق علی (ع) که گفت : بهترین ولی هستی بعد از ولی و بهترین داروی تقوی و نزدیک کننده هستی .

مجمع البحرین ، ج ۱ ، ص ۴۵۵ .

نتیجه : بنا بر آن چه در تفسیر لغت شناسان راجع به ولی بیان شد این مطلب به دست می آید که این کلمه به معنای سلطنت و ولایت می باشد .

باتوجه به معنای لغوی (ولی) درجواب اشکال می گویم :

آیات ما قبل و ما بعد ، دلالت بر گفتار فخر رازی ندارد ؛ زیرا اساس اشکال را این تشکیل میدهد که لفظ ولی در لغت عرب معانی مختلفی دارد مانند دوست و کمک … همچنانکه بسیاری تصوّر کرده اند.

اما چنین نیست ، بلکه برای ولی همانند مولی یک معنی بیش نیست و سایر معانی موارد و متعلق های این لفظ بشمار میروند نه معانی آن ؛ زیرا معنی ولی همان اولی است و اگر به دوست، ولی می گویند، برای این است که دوست اولی به این است که حقوق دوست را رعایت کند ، اگر به ناصر، ولی میگویند ، به خاطر این است که او اولی به این است که پیمان دفاعی خود را رعایت نماید ، اگر به آزاد کننده ( معتق ) ولی میگویند به خاطر این است که او اولی به این است که به بنده خود احسان و نیکی کند.

همچنین اگر مولی به معنای محب ، دوست ، ناصر و… بود ، باید بتوان کلمه «محب» را به جای کلمه «ولی» نهاد . مثلاً بخوانیم :

إِنَّمَا [محبکم] اللّهُ وَرَسُولُهُ …

یعنی ، ناصر و یاور شما تنها خدا ، رسول و الذین آمنوا است .

در این صورت نباید با آیات دیگر قرآن کریم تعارض پیدا کند ؛ در حالی که با دیگر آیات قرآن متعارض می شود . مثل آیه :

وَلَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّهً لِلَّذِینَ آَمَنُوا الَّذِینَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَی ذَلِکَ بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسِینَ وَرُهْبَانًا وَأَنَّهُمْ لَا یَسْتَکْبِرُونَ . مائده / ۸۲ .

مسلّماً یهودیان و کسانی را که شرک ورزیده اند، دشمن ترین مردم نسبت به مؤمنان خواهی یافت و قطعاً کسانی را که گفتند: «ما نصرانی هستیم»، نزدیکترین مردم در دوستی با مؤمنان خواهی یافت، زیرا برخی از آنان دانشمندان و رهبانانی اند که تکبر نمی ورزند

این آیه در باره نجاشی نازل شده است که در این آیه ، خداوند نصارا را دوست و محبّ مؤمنین معرفی می کند . اگر ولی به معنای دوست باشد ، تعارض پیش می آید . آیه ۵۵ مائده می گوید ، دوست شما فقط خدا ، رسول و «الذین آمنوا…» هستند . آیه ۸۲ مائده می گوید : نصاری دوست شما است .

این تعارضی است آشکار و کلام خداوند منزه از این که با هم دیگر تعارض داشته باشند .

رفع تعارض به این است که آیه ۵۵ مائده را به معنای «سرپرست و صاحب اختیار» بگیریم و آیه ۸۲ سوره مائده را به معنای محب و دوست .

و نیز با مراجعه به تاریخچه این لغت و به کارگیری آن در عصر صحابه می بینیم که صحابه ، همواره از کلمه «ولی» سرپرستی و حکومت اراده کرده اند و در خطبه های خود را «ولی امر مسلمین» «ولی رسول خدا» و … معرفی کرده اند .

و وقتی جانشین برای خود انتخاب و یا شخصی را به حکومت یک منطقه ای نصب می کردند ، به او عنوان «والی» داده و در حکم او از کلمه «ولی» استفاده می کردند که ذیلاً به آن اشاره می کنیم .

کاربرد « ولی» در کلام ابو بکر

أبو بکر بعد از به خلافت رسیدن در خطبه هایی که برای صحابه ایراد کرده ، با استفاده از کلمه «ولی» خود را « ولی امر مسلمین» خوانده است .

بلاذری در انساب الأشراف ، ابن قتیبه دینوری در عیون الأخبار ، طبری و ابن کثیر در تاریخشان و بسیاری دیگر از بزرگان اهل سنت ، نخستین خطبه ابوبکر را این گونه نقل کرده اند :

لما ولی أبو بکر رضی الله تعالی عنه، خطب الناس فحمد الله وأثنی علیه ثم قال: أما بعد أیها الناس فقد وُلِّیتُکم ولستُ بخیرکم .

و چون ابوبکر به خلافت رسید برای مردم سخنرانی کرد و پس از حمد و ثنای الهی گفت : ای مردم من رهبر شما شده ام ؛ ولی بهترین شما نیستم .

البلاذری ، أحمد بن یحیی بن جابر (متوفای۲۷۹هـ) أنساب الأشراف ، ج ۱ ، ص ۲۵۴ ؛

الدینوری ، أبو محمد عبد الله بن مسلم ابن قتیبه (متوفای۲۷۶هـ) ، عیون الأخبار ، ج ۱ ، ص ۳۴ ؛

الطبری ، أبی جعفر محمد بن جریر (متوفای۳۱۰هـ) ، تاریخ الطبری ، ص ۲۳۷ ـ ۲۳۸ ، ناشر : دار الکتب العلمیه – بیروت .

؛ ابن کثیر دمشقی سلفی ، بعد از نقل این خطبه می نویسد :

وهذا إسناد صحیح .

سند این حدیث صحیح است.

القرشی الدمشقی ، إسماعیل بن عمر بن کثیر أبو الفداء (متوفای۷۷۴هـ) ، البدایه والنهایه ، ج ۶ ، ص ۳۰۱ ، ناشر : مکتبه المعارف – بیروت .

ابن قتیبه دینوری ، یعقوبی و أبو سعد الآبی ، نقل می کنند که خلیفه اول خطبه ای خواند و گفت :

فحمد الله أبو بکر وأثنی علیه ثم قال إن الله بعث محمدا صلی الله علیه وسلم نبیا وللمؤمنین ولیا فمنّ الله تعالی بمقامه بین أظهرنا حتی اختار له الله ما عنده فخلی علی الناس أمرهم لیختاروا لأنفسهم فی مصلحتهم متفقین غیر مختلفین فاختارونی علیهم والیاً ولأمورهم راعیاً وما أخاف بعون الله وهناً ولا حیرهً ولا جبناً وما توفیقی إلا بالله العلی العظیم علیه توکلت وإلیه أنیب .

خداوند محمد را پیامبر و سرپرست و پیشوای مؤمنان قرار داد ، و به وجود او بر ما منت گذاشت تا آن که او را نزد خودش خواند ، مردم را آزاد گذاشت تا خودشان بر اساس مصلحت ها پیشوا بر گزینند ؛ پس مرا به سرپرستی بر گزیدند ، به کمک خدا نه از چیزی می ترسم و نه سرگردانی احساس می کنم .

الدینوری ، أبو محمد عبد الله بن مسلم ابن قتیبه (متوفای۲۷۶هـ) ، الإمامه والسیاسه ، ج ۱ ، ص ۱۸ ، تحقیق : خلیل المنصور ، ناشر : دار الکتب العلمیه – بیروت – ۱۴۱۸هـ – ۱۹۹۷م ؛

الیعقوبی ، أحمد بن أبی یعقوب بن جعفر بن وهب بن واضح (متوفای۲۹۲هـ) ، تاریخ الیعقوبی ، ج ۲ ، ص ۱۲۵ ، ناشر : دار صادر – بیروت .

الآبی ، أبو سعد منصور بن الحسین (متوفای۴۲۱هـ) ، نثر الدر فی المحاضرات ، ج ۱ ، ص ۲۷۸ ، اسم المؤلف: تحقیق : خالد عبد الغنی محفوط ، ناشر : دار الکتب العلمیه – بیروت /لبنان ، الطبعه : الأولی ، ۱۴۲۴هـ – ۲۰۰۴م .

محمد بن سعد در طبقات ، سیوطی در تاریخ الخلفاء و ابن حجر هیثمی در الصواعق و بسیاری دیگر از بزرگان اهل سنت ، خطبه دیگری را از خلیفه دوم نقل کرده اند که پس از به خلافت رسیدن آن را ایراد کرده است :

لما بویع أبو بکر قام خطیباً فلا والله ما خطب خطبته أحد بعد فحمد الله وأثنی علیه ثم قال أما بعد فإنی ولّیت هذا الأمر وأنا له کاره ووالله لوددت أن بعضکم کفانیه …

وقتی که با ابوبکر بیعت شد خطبه ای خواند که به خدا سوگند بعد از او چنین خطبه ای خوانده نشد ، پس از حمد و ثنای الهی گفت : من به امر رهبری شما برگزیده شدم ؛ ولی از آن خوشنود نیستم ، دوست داشتم یکی از شما این مسؤولیت را می پذیرفت …

ابو بکرخطاب به امراء گفت : وکتَبَ إِلی أُمرَاءِ الأجنَادِ : وَلَّیْتُ علیکم عمرَ ولم آلُ نَفْسِی وَلا المُسْلِمین خیرا .

جامع الاصول ج ۴ ص ۱۰۹

الزهری ، محمد بن سعد بن منیع أبو عبدالله البصری (متوفای۲۳۰هـ) ، الطبقات الکبری ، ج ۳ ، ص ۲۱۲ ، ناشر : دار صادر – بیروت ؛

السیوطی ، عبد الرحمن بن أبی بکر (متوفای۹۱۱هـ) ، تاریخ الخلفاء ، ج ۱ ، ص ۷۱ ، تحقیق : محمد محی الدین عبد الحمید ، ناشر : مطبعه السعاده – مصر ، الطبعه : الأولی ، ۱۳۷۱هـ – ۱۹۵۲م ؛

الهیثمی ، أبو العباس أحمد بن محمد بن علی ابن حجر (متوفای۹۷۳هـ ، الصواعق المحرقه علی أهل الرفض والضلال والزندقه ، ج ۱ ، ص ۳۷ ، تحقیق عبد الرحمن بن عبد الله الترکی – کامل محمد الخراط ، ناشر : مؤسسه الرساله – لبنان ، الطبعه : الأولی ، ۱۴۱۷هـ – ۱۹۹۷م .

ابو بکر موقع که به عنوان خلیفه انتخاب شده بود روی منبر رسول خدارفت گفت : من به عنوان سپرست بر شما گمارده شدم .

وصعد أبو بکر المنبر عند ولایته الأمر فجلس دون مجلس رسول الله بمرقاه ثم حمد الله وأثنی علیه وقال إنی ولیت علیکم ولست بخیرکم فإن استقمت فاتبعونی وإن زغت فقومونی

الیعقوبی، أحمد بن أبی یعقوب بن جعفر بن وهب بن واضح (متوفای۲۹۲هـ)، تاریخ الیعقوبی، ج ۲ ص ۱۲۷،ناشر: دار صادر – بیروت

عمر خطاب به مردم گفت : آگاه باشید من به عنوان سرپرست برای شما گمارده شدم .

«…ألا إنی قد ولیت علیکم …»

الطبری، أبی جعفر محمد بن جریر (متوفای۳۱۰)، تاریخ الطبری، ج ۲ ص ۴۹۰،ناشر: دار الکتب العلمیه – بیروت.

استعمال «ولی » در کلام عمر

مسلم بن حجاج نیشابوری به نقل از خلیفه دوم می نویسد :

فَلَمَّا تُوُفِّیَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وسلم قَالَ أَبُو بَکْرٍ : أَنَا وَلِیُّ رَسول صلی الله علیه وآله مَا تَرَکْنَا صَدَقَهٌ . فَرَأَیْتُمَاهُ کَاذِبًا آثِمًا غَادِرًا خَائِنًا وَاللَّهُ یَعْلَمُ إِنَّهُ لَصَادِقٌ الله علیه وسلم . فَجِئْتُمَا تَطْلُبُ مِیرَاثَکَ مِنَ ابْنِ أَخِیکَ وَیَطْلُبُ هَذَا مِیرَاثَ ُولِ اللَّهِ امْرَأَتِهِ مِنْ أَبِیهَا فَقَالَ أَبُو بَکْرٍ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وسلم : مَا نُورَثُ بَارٌّ رَاشِدٌ تَابِعٌ لِلْحَقِّ ثُمَّ تُوُفِّیَ أَبُو بَکْرٍ وَأَنَا وَلِیُّ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه وسلم وَوَلِیُّ أَبِی بَکْرٍ فَرَأَیْتُمَانِی کَاذِبًا آثِمًا غَادِرًا خَائِنًا .

پس از وفات رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم ابوبکر گفت : من جانشین رسول خدا صلی علیه وآله هستم ، شما دو نفر (عباس و علی ) آمدید و تو ای عباس میراث برادر زاده ا ت را درخواست کردی و تو ای علی میراث فاطمه دختر پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم را

ابوبکر گفت : رسول خدا فرموده است : ما چیزی به ارث نمی گذاریم ، آن چه می ماند صدقه است و شما او را دروغگو ، گناه کار ، حیله گر و خیانت کار معرفی کردید و حال آن که خدا می داند که ابوبکر راستگو ، دین دار و پیرو حق بود .پس از مرگ ابوبکر ، من جانشین پیامبر و ابوبکر شدم و باز شما دو نفر مرا خائن ، دروغگو حیله گر و گناهکار خواندید .

النیسابوری ، مسلم بن الحجاج أبو الحسین القشیری (متوفای۲۶۱هـ) ، صحیح مسلم ، ج ۳ ، ص ۱۳۷۸ ، ح ۱۷۵۷ ، کِتَاب الْجِهَادِ وَالسِّیَرِ، بَاب حُکْمِ الْفَیْء ، تحقیق : محمد فؤاد عبد الباقی ، ناشر : دار إحیاء التراث العربی – بیروت .

در این روایت خلیفه دوم تصریح می کند که ابوبکر خود را ولی و خلیفه رسول خدا می دانست ؛ ولی شما دو نفر او را تکذیب کرده و وی را خیانت کار و … می دانستید ، من نیز خودم را ولی و خلیفه رسول خدا می دانم و شما دو نفر مرا دروغگو خیانت کار و … می دانید.

عبد الرزاق عن معمر عن الزهری عن مالک بن أوس بن الحدثان النصری … فلما قبض رسول الله صلی الله علیه وآله قال أبو بکر أنا ولی رسول الله صلی الله علیه وآله بعده أعمل فیه بما کان یعمل رسول الله صلی الله علیه وآله فیها ثم أقبل علی علی والعباس فقال وأنتما تزعمان أنه فیها ظالم فاجر والله یعلم أنه فیها صادق بار تابع للحق ثم ولیتها بعد أبی بکر سنتین من إمارتی فعملت فیها بما عمل رسول الله صلی الله علیه وآله وأبو بکر وأنتما تزعمان أنی فیها ظالم فاجر .

عمر گفت : و چون رسول خدا از دنیا رفت ابوبکر گفت : من ولی و جانشین پیامبرم ، و همانگونه که او رفتار کرد من نیز چنان خواهم رفتار کرد ؛ سپس عمر به علی و عباس گفت : شما خیال می کردید که أبو بکر ظالم و فاجر است … سپس من بعد از ابوبکر دو سال حکومت کردم و روش رسول و ابوبکر را ادامه دادم …

إبن أبی شیبه الکوفی ، أبو بکر عبد الله بن محمد (متوفای۲۳۵ هـ) ، الکتاب المصنف فی الأحادیث والآثار ، ج ۵ ، ص ۴۶۹ ، ح۹۷۷۲ ، تحقیق : کمال یوسف الحوت ، ناشر : مکتبه الرشد – الریاض ، الطبعه : الأولی ، ۱۴۰۹هـ .

نکته مهم در این روایت این است که ابوبکر می گوید :

« أنا ولی رسول الله صلی الله علیه وآله بعده»

کلمه « بعده » مطلب را روشن تر و ما را بهتر به مقصود می رساند .

بررسی سندی
۱٫ مالک بن أوس بن الحدثان النصری

وی از روات صحیح بخاری ، مسلم و بقیه صحاح سته اهل سنت است و حتی بعضی ها اعتقاد داشته اند که او رسول خدا صلی الله علیه وآله را نیز دیده است.

مزی در تهذیب الکمال در باره او می نویسد :

ذکره محمد بن سعد فی « الصغیر » فی الطبقه الثامنه من الصحابه ممن أدرک النبی صلی الله علیه وسلم ورآه ولم یحفط عنه شیئاً .

محمد بن سعد وی را در کتابش (الصغیر) در طبقه هشتم از صحابه ذکر می کند و می گوید : او از کسانی است که رسول خدا را درک کرد اما سخنی از حضرت نقل نکرده است.

المزی ، یوسف بن الزکی عبدالرحمن أبو الحجاج (متوفای۷۴۲هـ) ، تهذیب الکمال ، ج ۲۷ ، ص ۱۲۲ ، تحقیق د . بشار عواد معروف ، ناشر : مؤسسه الرساله – بیروت ، الطبعه : الأولی ، ۱۴۰۰هـ – ۱۹۸۰م .

۲٫محمد بن مسلم معروف به ابن شهاب زهری

از روات بخاری ، مسلم و بقیه صحاح سته اهل سنت است .

ابن حجر در باره او می نویسد :

الفقیه الحافظ متفق علی جلالته وإتقانه وهو من رؤوس الطبقه الرابعه

فقیه و حافظ بود، بر بزرگی جایگاه او اتفاق نظر است و از سران طبقه چهارم است.

العسقلانی الشافعی ، أحمد بن علی بن حجر أبو الفضل (متوفای۸۵۲هـ) تقریب التهذیب ، ج ۱ ، ص ۵۰۶ ، تحقیق : محمد عوامه ، ناشر : دار الرشید – سوریا ، الطبعه : الأولی ، ۱۴۰۶ – ۱۹۸۶ .

بنا بر آنچه که در تفسیر کلمه « ولی » از نظر لغت وکاربرد بیان شد ، به این نتیجه و جمع بندی می رسیم که کلمه « ولی» همان گونه که از نظر لغت به معنای سزاوار به تصرف وتدبیر بود در اصطلاح خلفا نیز به معنای ولایت بر تصرف وتدبیر آمده است و ماقبل آیه معنای جدیدی در مابعد آن ایجاد نمی کند .

 

قول عمر لوکان فلان حیا لولیته

شیبانی از ابی عجفا روایت می کند که از عمر در باره جانشین سوأل شد گفت : اگر عبیده فرزند جراح درگ می کردم سرپرست قرار می دادم

حدثنا هارون بن معروف قال حدثنا ضمره بن ربیعه عن الشیبانی عن أبی العجفاء قال قیل لعمر رضی الله عنه یا أمیر المؤمنین لو عهدت قال لو أدرکت أبا عبیده بن الجراح لولیته…

النمیری البصری، ابوزید عمر بن شبه (متوفای۲۶۲هـ)، تاریخ المدینه المنوره، ج ۲ ص ۶۱، رقم : ۱۴۹۶،تحقیق علی محمد دندل ویاسین سعد الدین بیان، ناشر: دار الکتب العلمیه – بیروت – ۱۴۱۷هـ-۱۹۹۶م.

لوکان أبوعبیده ومعاذ وخالد حیا لولیتهم.

حدثنا أبو حامد ثابت بن عبدالله الناقد ثنا علی بن إبراهیم بن مطر ثنا عبده بن عبدالرحیم ثنا ضمره بن ربیعه عن یحیی بن أبی عمرو الشیبانی عن أبی العجفاء أو أبی العجماء الشک من عبده قال قیل لعمر بن الخطاب رضی الله تعالی عنه لو عهدت الینا فقال لو أدرکت معاذ بن جبل ثم ولیته ثم قدمت علی ربی عز وجل فقال لی من ولیت علی أمه محمد صلی الله علیه وسلم قلت سمعت نبیک وعبدک صلی الله علیه وسلم یقول معاذ بن جبل بین یدی العلماء طائفه یوم القیامه

ابو نعیم اصفهانی ،از أبی العجما روایت نقل می کند به اینکه از عمر در باره جانشین سوأل شد عمر گفت : اگر معاذ بن جبل را درک می کردم اورا سرپرست قرار می دادم، آنگاه که در نزد پروردگارم می رفتم برایم می گفت چه کسی را برای امه محمد صلی الله علیه وسلم سر پرست قرار دادی ؟ می گفتم از بنده ونبی تو شنیدم که می گفت معاذ بن جبل روز قیامت جلو طائفه علما است.

الأصبهانی، ابونعیم أحمد بن عبد الله (متوفای۴۳۰هـ)، حلیه الأولیاء وطبقات الأصفیاء، ج ۱ ص ۲۲۹،ناشر: دار الکتاب العربی – بیروت، الطبعه: الرابعه، ۱۴۰۵هـ.

لو کان سالم مولی حذیفه حیا لولیته

عمر گفت : اگر سالم مولی حذیفه زنده بود ، اورا سر پرست قرار می دادم
 

قال عمر بن الخطاب کلاماً معناه لو کان سالم مولی أبی حذیفه حیّاً لولّیته الخلافه وأبعد من ذهب إلی أن المعنی خوفاً من الردّ وطمعاً فی الإجابه .

أبی حیان الأندلسی، محمد بن یوسف (متوفای۷۴۵هـ)، تفسیر البحر المحیط، ج ۴ ص ۳۱۴،تحقیق: الشیخ عادل أحمد عبد الموجود – الشیخ علی محمد معوض، شارک فی التحقیق ۱) د.زکریا عبد المجید النوقی ۲) د.أحمد النجولی الجمل، ناشر: دار الکتب العلمیه – لبنان/ بیروت، الطبعه: الأولی، ۱۴۲۲هـ -۲۰۰۱م .

عمر گفت : اگر سالم مولی حذیفه زنده بودی اورا سر پرست قرار می دادم .
 

لو کان سالم مولی حذیفه حیا لولیته

إبن خلدون الحضرمی، عبد الرحمن بن محمد (متوفای۸۰۸ هـ)، مقدمه ابن خلدون، ج ۱ ص ۱۹۴،ناشر: دار القلم – بیروت – ۱۹۸۴، الطبعه: الخامسه.

تاریخ المدینه المنوره ، اسم المؤلف: أبو زید عمر بن شبه النمیری البصری الوفاه: ۲۶۲هـ ، دار النشر : دار الکتب العلمیه – بیروت – ۱۴۱۷هـ-۱۹۹۶م ، تحقیق : علی محمد دندل ویاسین سعد الدین بیان

لو أدرکت أبا عبیده بن الجراح لولیته

حدثنا هارون بن معروف قال حدثنا ضمره بن ربیعه عن الشیبانی عن أبی العجفاء قال قیل لعمر رضی الله عنه یا أمیر المؤمنین لو عهدت قال لو أدرکت أبا عبیده بن الجراح لولیته.

أدرکت معاذ بن جبل ثم ولیتهولو أدرکت خالد بن الولید ثم ولیته.

تمری از أبی عجفا نقل می کند که عمر راجع به جانیشنی سوأل شد ، گفت : اگر أبا عبیده بن جراح را درک می کردم اورا سرپرست قرار می دادم .اگر معاذ بن و خالد بن ولید را درک می کردم اورا سرپرست قرار می دادم.

 همین تعبیر را درباره معاذ بن جبل و خالد بن ولید نموده است.

النمیری البصری، ابوزید عمر بن شبه (متوفای۲۶۲هـ)، تاریخ المدینه المنوره، ج ۲ ص ۶۱

،رقم : ۱۴۹۶ ،تحقیق علی محمد دندل ویاسین سعد الدین بیان، ناشر: دار الکتب العلمیه – بیروت – ۱۴۱۷هـ-۱۹۹۶م.

اگر سالم زنده بود شک وتردیدی مرا از سر پرست قرار دادن او بر شما باز نمی گذاشت .

قال عمر لو کان سالم حیا ما تخالجنی الشک فی تولیته علیکم أو فی تأمیره

الدینوری، ابومحمد عبد الله بن مسلم ابن قتیبه (متوفای۲۷۶هـ)، تأویل مختلف الحدیث ، ج ۱ ص ۱۲۲ ،تحقیق : محمد زهری النجار ، ناشر : دار الجیل – بیروت – ۱۳۹۳هـ – ۱۹۷۲م

 

کلمه الولی فی کلام عائشه:

عن عائشه قالت: لما ولی أبو بکر قال قد علم قومی أن حرفتی لم تکن لتعجز عن مؤونه أهلی…

عائشه گفت : وقتی ابو بکر سرپرست شد گفت: بدرستی قوم من می داند که شغل من بخاطر این نبوده که من از مئونه اهلم عاجزبودم

الزهری، محمد بن سعد بن منیع ابوعبدالله البصری (متوفای۲۳۰هـ)، الطبقات الکبری، ج ۳ ص ۱۸۵،، ناشر: دار صادر – بیروت.

قال الألبانی : وإسناد هذا صحیح علی شرط الشیخین

البانی گفته است: اسناد این حدیث بنا برشرط شیخین صحیح است

ألبانی، محمد ناصر (متوفای۱۴۲۰هـ)، إرواء الغلیل، ، ج ۸ ص ۲۳۲تحقیق: إشراف: زهیر الشاویش، ناشر: المکتب الإسلامی – بیروت – لبنان، الطبعه: الثانیه، ۱۴۰۵ – ۱۹۸۵ م.

 

 

أن عبد الملک بن مروان خطب یوما فقال : ولیکم عمر بن الخطاب ، وکان فظا غلیظا مضیقا علیکم فسمعتم له .

عبد الملک بن مروان روزی خطاب کرد گفت : سرپرست شما عمر بن خطاب، تندخو و سخت دل ودرتنگنا قراردهنده برشما بوده پس به اوگوش می دادید.

ابن سیده المرسی ، أبو الحسن علی بن إسماعیل ( الوفاه: ۴۵۸هـ)، المحکم والمحیط الأعظم ، ج ۱ ص ۵۱۴، دار النشر : دار الکتب العلمیه – بیروت – ۲۰۰۰م ، الطبعه : الأولی ، تحقیق : عبد الحمید هنداوی

المسعودی، ابوالحسن علی بن الحسین بن علی (متوفای۳۴۶هـ) مروج الذهب، ج ۱ ص ۴۰۱۹۲ ، دار النشر :

کان عمر بن عبد العزیز رضی الله عنه یقول إذا رأی القاسم بن محمد بن أبی بکر: لو کان لی من الأمر شیء لولیته الخلافه.

إبن خلدون الحضرمی، عبد الرحمن بن محمد (متوفای۸۰۸ هـ)، مقدمه ابن خلدون، ج ۱ ص ۲۰۶، ناشر: دار القلم – بیروت – ۱۹۸۴، الطبعه: الخامسه.

السخاوی، شمس الدین محمد بن عبد الرحمن(متوفای۹۰۲هـ)، التحفه اللطیفه فی تاریخ المدینه الشریفه، ج ۲ ص ۳۷۷ ، ،ناشر: دار الکتب العلمیه – بیروت، الطبعه: الأولی، ۱۴۱۴هـ/ ۱۹۹۳م.

 

طرح شبهه

از اشکالاتی که راجع به آیه ولایت مطرح گردیده این است که ( الذین آمنوا…) جمع و اراده مفرد از آن ، خلاف ظاهر است ؛ بنابراین اگر مصداق آیه در خارج امام علی(علیه السلام) باشد ، این استعمال اگر چه به صورت مجاز اشکال ندارد ؛ اما خلاف اصل است ؛ ازین رو باید گفت آیه تمامی مؤمنان را شامل شده و صفات یادشده ؛ همچون : اقامه نماز و پرداخت زکات در رکوع ، عنوان عام بوده که شامل همه مؤمنان و یا مهاجران و انصار می شود .

فخر رازی در این باره می نویسد :

وحمل ألفاظ الجمع وإن جاز علی الواحد علی سبیل التعظم لکنه مجاز لا حقیقه ، والأصل حمل الکلام علی الحقیقه.

حمل الفاظ جمع بر فرد واحد بر سبیل تعظیم جائز است اما این استعمال مجاز است نه حقیقت ، اصل حمل کلام بر حقیقت است .

الرازی الشافعی ، فخر الدین محمد بن عمر التمیمی (متوفای۶۰۴هـ) ، التفسیر الکبیر أو مفاتیح الغیب ، ج ۱۲ ، ص ۲۵ ، ناشر : دار الکتب العلمیه – بیروت ، الطبعه : الأولی ، ۱۴۲۱هـ – ۲۰۰۰م .

نقد وبررسی :

الف : در چنین مواردی خداوند متعال ، می خواهد فضیلت و منقبت امام علی (ع) را نشان دهد ؛ چنان که مرسوم است که گاهی برای بزرگداشت یک نفر لفظ جمع به کار می رود و از یک نفر به صیغه جمع حکایت می کند تا از آن چه انجام داده به بزرگی یاد نموده و دیگران را یه آن عمل تر غیب نماید ؛ آلوسی در این باره می نویسد :

وذکر علماء العربیه أنه یکون لفائدتین : تعظیم الفاعل وأن من أتی بذلک الفعل عظیم الشأن بمنزله جماعه کقوله تعالی : «إن إبراهیم کان أمه» لیرغب الناس فی الاتیان بمثل فعله وتعظیم الفعل أیضا حتی أن فعله سجیه لکل مؤمن وهذه نکته سریعه تعتبر فی کل مکان بما یلیق به

علمای عربیه برای این کار دوفائده را ذکر نموده اند .

۱٫ تعظیم فاعل برای این که این فعل مهم را انجام داده است ، همان گونه که خداوند در حق ابراهیم فرمود : بدرستی ابراهیم یک امه بود . بخاطر ترغیب مردم در انجام مثل این عمل.

۲- بزرک جلوه قرار دادن فعل تا این عمل او الگو برای همه مومنین باشد

الآلوسی البغدادی ، العلامه أبی الفضل شهاب الدین السید محمود (متوفای۱۲۷۰هـ) ، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی ، ج ۶، ص۱۶۸ ، ناشر : دار إحیاء التراث العربی – بیروت .

زمخشری نیز در این باره می نویسد :

این که در چنین مواردی لفظ جمع آورده می شود به این جهت است که بقیّه مردم به انجام دادن این کار تشویق شوند و توجه مردم را به این نکته معطوف سازد که مؤمن باید تا این حدّ به احسان به فقرا و بیچارگان حریص باشد که حتی در حال نماز از کمک رسانی و احسان به مستمندان غافل نشود، و این چیزی است که از تمامی مؤمنان خواسته شده است. به همین جهت این آیه به صورت لفظ جمع آمده است .

لیرغب الناس فی مثل فعله فینالوا مثل ثوابه ، ولینبه علی أن سجیه المؤمنین یجب أن تکون علی هذه الغایه من الحرص علی البرّ والإحسان وتفقد الفقراء ، حتی إن لزهم أمر لا یقبل التأخیر وهم فی الصلاه ، لم یؤخروه إلی الفراغ منها

الزمخشری الخوارزمی ، أبو القاسم محمود بن عمر جار الله ، الکشاف عن حقائق التنزیل وعیون الأقاویل فی وجوه التأویل ، ج ۴ ، تحقیق : عبد الرزاق المهدی ، بیروت ، ناشر: دار إحیاء التراث العربی .

ب : در قرآن استعمال صیغه جمع واراده فرد به کار رفته که در اینجا نمونه هایی از آن را ذکر می کنیم :

۱٫ « الَّذِینَ قَالُواْ إِنَّ اللَّهَ فَقِیرٌ وَنَحْنُ أَغْنِیَآءُ » آل عمران / ۱۸۱ .

آنها که گفتند : « خدا فقیر است ، و ما بی نیازیم ».

گوینده این کلام حیی بن أخطب است . عکرمه و سدّی و مقاتل و محمّد بن اسحاق گفته اند : او فِنْحاص بن عازوراء است .

ابن کثیر روایتی را نقل می کند که این آیه در باره فِنحاص یهودی ناز ل گردیده است :

حدثنی محمد بن أبی محمد، عن عِکْرمه أنه حدثه عن ابن عباس، رضی الله عنه ، قال : دخل أبو بکر الصدیق، رضی الله عنه، بیت المدراس، فوجد من یهود أناسا کثیرا قد اجتمعوا إلی رجل منهم یقال له: فِنْحَاص وکان من علمائهم وأحبارهم، ومعه حَبْرٌ یقال له : أشیع . فقال أبو بکر: ویحک یا فِنْحَاص اتق الله وأسلم، فوالله إنک لتعلم أن محمدًا رسول الله، قد جاءکم بالحق من عنده، تجدونه مکتوبًا عندکم فی التوراه والإنجیل ، فقال فنحاص : والله -یا أبا بکر-ما بنا إلی الله من حاجه من فقر، وإنه إلینا لفقیر. ما نتضرع إلیه کما یتضرع إلینا، وإنا عنه لأغنیاء ، ولو کان عنا غنیًا ما استقرض منا کما یزعم صاحبکم، ینهاکم عن الربا ویُعْطناه ولو کان غنیا ما أعطانا الربا فغضب أبو بکر، رضی الله عنه، فضرب وجه فِنْحَاص ضربًا شدیدًا، وقال: والذی نفسی بیده، لولا الذی بیننا وبینک من العهد لضربت عنقک یا عدو الله، فَاکْذبونا ما استطعتم إن کنتم صادقین، فذهب فنحاص إلی رسول الله صلی الله علیه وسلم فقال : أبصر ما صنع بی صاحبک . فقال رسول الله صلی الله علیه وسلم لأبی بکر: « ما حَمَلَکَ علی ما صَنَعْت؟ » فقال : یا رسول الله ، إن عَدُوَّ الله قد قال قولا عظیما، زعَم أن الله فقیر وأنهم عنه أغنیاء، فلما قال ذلک غَضبْتُ لله مما قال، فضربت وجهه فجَحَد ذلک فنحاص وقال: ما قلتُ ذلک فأنزل الله فیما قال فنحاص ردا علیه وتصدیقًا لأبی بکر: « لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِینَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِیرٌ وَنَحْنُ أَغْنِیَاءُ » الآیه. رواه ابن أبی حاتم .

الحمیری المعافری ، عبد الملک بن هشام بن أیوب أبو محمد (متوفای۲۱۳هـ) ، السیره النبویه ، ج ۳ ص ۹۶ ، تحقیق طه عبد الرءوف سعد ، ناشر : دار الجیل ، الطبعه : الأولی ، بیروت – ۱۴۱۱هـ ؛

رک : الطبری ، محمد بن جریر بن یزید بن خالد أبو جعفر (الوفاه: ۳۱۰ )، جامع البیان عن تأویل آی القرآن، ج ۴ ص ۱۹۴ ،دار النشر : دار الفکر – بیروت – ۱۴۰۵

القرشی الدمشقی ، إسماعیل بن عمر بن کثیر أبو الفداء (متوفای۷۷۴هـ) ، تفسیر القرآن العظیم ، ج ۱ ، ص ۴۳۴ ، ناشر : دار الفکر – بیروت – ۱۴۰۱هـ .

الأنصاری القرطبی ، أبو عبد الله محمد بن أحمد (متوفای۶۷۱هـ) ، الجامع لأحکام القرآن ، ج ۴ ، ص ۲۹۴-۱۸۷ ، ناشر : دار الشعب – القاهره .

۲ . لایَنْهَاکُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِینَ لَمْ یُقَاتِلُوکُمْ فِی الدِّینِ وَلَمْ یُخْرِجُوکُم مِّن دِیَارِکُمْ . ممتحنه/ ۸ .

خدا شما را از نیکی کردن و رعایت عدالت نسبت به کسانی که در راه دین با شما پیکار نکردند و از خانه و دیارتان بیرون نراند ند نهی نمی کند .

مراد از صیغه جمع (الذین و…) قبیله مادر زن ابوبکر است.

حدثنا عبد اللَّهِ حدثنی أبی ثنا عَارِمٌ قال ثنا عبد اللَّهِ بن الْمُبَارَکِ قال ثنا مُصْعَبُ بن ثَابِتٍ قال ثنا عَامِرُ بن عبد اللَّهِ بن الزُّبَیْرِ عن أبیه قال قَدِمَتْ قبیله ابْنَهُ عبد الْعُزَّی بن عبد أَسْعَدَ من بَنِی مَالِکِ بن حَسَلٍ علی ابْنَتِهَا أَسْمَاءَ ابْنَهِ أبی بَکْرٍ بِهَدَایَا ضِبَابٍ وَأَقِطٍ وَسَمْنٍ وَهِیَ مُشْرِکَهٌ فَأَبَتْ أَسْمَاءُ ان تَقْبَلَ هَدِیَّتَهَا وَتُدْخِلَهَا بَیْتَهَا فَسَأَلَتْ عَائِشَهُ النبی ‘ فَأَنْزَلَ الله عز وجل ) لاَ یَنْهَاکُمُ الله عَنِ الَّذِینَ لم یُقَاتِلُوکُمْ فی الدِّینِ ( إلی آخِرِ الآیَهِ فَأَمَرَهَا ان تَقْبَلَ هَدِیَّتَهَا وان تُدْخِلَهَا بَیْتَهَا.

الشیبانی ، أحمد بن حنبل أبو عبدالله (متوفای۲۴۱هـ) ، مسند أحمد بن حنبل ، ج ۴ ص ۴، ح ۱۶۱۵۶ ، ناشر : مؤسسه قرطبه – مصر

ذکر من قال ذلک حدثنی محمد بن إبراهیم الأنماطی قال ثنا هارون بن معروف قال ثنا بشر بن السری قال ثنا مصعب بن ثابت عن عمه عامر بن عبد الله بن الزبیر عن أبیه قال نزلت فی أسماء بنت أبی بکر وکانت لها أم فی الجاهلیه یقال لها قتیله ابنه عبد العزی فأتتها بهدایا وصناب وأقط وسمن فقالت لا أقبل لک هدیه ولا تدخلی علی حتی یأذن رسول الله صلی الله علیه وسلم فذکرت ذلک عائشه لرسول الله صلی الله علیه وسلم فأنزل الله لا ینهاکم الله عن الذین لم یقاتلوکم فی الدین

الطبری ، محمد بن جریر بن یزید بن خالد أبو جعفر( الوفاه: ۳۱۰ ) ، جامع البیان عن تأویل آی القرآن ، ج، ص ۶۶، دار النشر : دار الفکر – بیروت – ۱۴۰۵

این آیه درباره اسماء دختر ابوبکر نازل شده است و شأن نزول آن این است که قتیله مادر اسماء که دختر عبد العزّی و مشرک بود به مدینه آمده ، هدایایی را برای او آورد ولی اسماء به او گفت : تا از پیامبر خدا ( صلی الله علیه وآله ) اجازه نگیرم ، نه هدیه ها را می پذیرم و نه اجازه ورود به خانه ام را می دهم آنگاه خدمت پیامبر خدا رسیده و مسأله را مطرح کرد ، به دنبال آن خداوند این آیه را نازل فرمود و پیامبر خدا نیز دستور داد که او را به خانه برده هدایای او را بپذیرد و در حق او خوبی کرده و او را احترام نماید . این حدیث را بخاری و مسلم و احمد و ابن جریر و ابو حاتم نقل کرده اند.

حدثنا عُبَیْدُ بن إِسْمَاعِیلَ حدثنا أبو أُسَامَهَ عن هِشَامٍ عن أبیه عن أَسْمَاءَ بِنْتِ أبی بَکْرٍ رضی الله عنهما قالت قَدِمَتْ عَلَیَّ أُمِّی وَهِیَ مُشْرِکَهٌ فی عَهْدِ رسول اللَّهِ صلی الله علیه وسلم فَاسْتَفْتَیْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وسلم قلت إن أمی قدمت وَهِیَ رَاغِبَهٌ أَفَأَصِلُ أُمِّی قال نعم صِلِی أُمَّکِ

البخاری الجعفی ، محمد بن إسماعیل أبو عبدالله (متوفای۲۵۶هـ) ، صحیح البخاری ج ۲ ص ۹۲۴ ح ۲۴۷۷ ، تحقیق د. مصطفی دیب البغا ، ناشر : دار ابن کثیر ، الیمامه – بیروت ، الطبعه : الثالثه ، ۱۴۰۷ – ۱۹۸۷؛

رک : النیسابوری ، مسلم بن الحجاج أبو الحسین القشیری (متوفای۲۶۱هـ) ، صحیح مسلم ، ج ۲، ص ۳۹۱ ، ح ۵۰ ، کتاب الزکاه ، تحقیق : محمد فؤاد عبد الباقی ، ناشر : دار إحیاء التراث العربی – بیروت

الشیبانی ، أحمد بن حنبل أبو عبدالله (متوفای۲۴۱هـ) ، مسند أحمد بن حنبل ، ج ۷ ، ص ۴۸۳ ، ح۲۶۳۷۵، ناشر : مؤسسه قرطبه – مصر .

القرشی الدمشقی ، إسماعیل بن عمر بن کثیر أبو الفداء (متوفای۷۷۴هـ) ، تفسیر القرآن العظیم ، ج ۴ ، ص ۳۴۹ ، ناشر : دار الفکر – بیروت – ۱۴۰۱هـ

۳٫ ( الَّذِینَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُواْ لَکُمْ آل عمران /۱۷۳

اینها کسانی بودند که (بعضی از ) مردم ، به آنان گفتند : « مردم ( لشکر دشمن ) برای (حمله به) آمده ا ند . . .»

مراد از کلمه (الناس) عبد القیس است.

خازنی در باره مصداق « الناس» می نویسد :

أنه نعیم بن مسعود الأشجعی فیکون اللفظ عاماً أرید به الخاص وإنما جاز إطلاق لفظ الناس علی الإنسان الواحد لأن ذلک الواحد إذا فعل فعلاً أو قال قولاً ورضی به غیره حسن إضافه ذلک الفعل والقول إلی الجماعه وإن کان الفاعل واحداً فهو کقوله تعالی : « وإذ قتلتم نفساً » والقاتل واحد والوجه الثانی أن المراد بالناس الرکب من عبد القیس قاله ابن عباس ومحمد بن إسحاق .

البغدادی الشهیر بالخازن ، أبو الحسن علاء الدین علی بن محمد بن إبراهیم بن عمر الشیحی (۶۷۸ – ۷۴۱هـ، ۱۲۸۰ – ۱۳۴۱م).، تفسیر الخازن المسمی لباب التأویل فی معانی التنزیل ، ج۱، ص ۴۵۳ ، ناشر : دار الفکر – بیروت / لبنان – ۱۳۹۹هـ ـ ۱۹۷۹م .

أن هذا القائل هو نعیم بن مسعود کما ذکرناه فی سبب نزول هذه الآیه ، وإنما جازإطلاق لفظ الناس علی الانسان الواحد .

الرازی الشافعی ، فخر الدین محمد بن عمر التمیمی (متوفای۶۰۴هـ) ، التفسیر الکبیر أو مفاتیح الغیب ، ج ۹ ، ص ۸۱، ناشر : دار الکتب العلمیه – بیروت ، الطبعه : الأولی ، ۱۴۲۱هـ – ۲۰۰۰م

فقال مجاهد ومقاتل وعکرمه والکلبی : « هو نعیم بن مسعود الأشجعی واللفظ عام ومعناه خاص»

مجاهد ومقاتل وعکرمه والکلبی گفته اند : مراد نعیم بن مسعود الأشجعی است لفظ « ناس» عام است ، ولی فردی خاصّ از آن اراده شده است .

الأنصاری القرطبی ، أبو عبد الله محمد بن أحمد ( متوفای۶۷۱هـ ) ، الجامع لأحکام القرآن ، ج۴ ص۲۷۹، ناشر : دار الشعب – القاهره .

رک : القرشی الدمشقی ، إسماعیل بن عمر بن کثیر أبو الفداء (متوفای۷۷۴هـ) ، تفسیر القرآن العظیم ، ج ۱ ، ص ۴۳۰، ناشر : دار الفکر – بیروت – ۱۴۰۱هـ .

البغدادی الشهیر بالخازن ، علاء الدین علی بن محمد بن إبراهیم (متوفای۷۲۵هـ ) ، تفسیر الخازن المسمی لباب التأویل فی معانی التنزیل ، ج ۱ ، ص ۳۰۶-۳۱۸ ، ناشر : دار الفکر – بیروت / لبنان – ۱۳۹۹هـ ـ ۱۹۷۹م

در آیه مباهله از حضرت زهراعلیها السلام به « نساء» و از حضرت علی علیه السلام به « انفس » به جهت تعظیم امر آن دو تعبیر کرده است . آنجا که می فرماید:

۴ . فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَکُمْ وَنِساءَنا وَنِساءَکُمْ وَأَنْفُسَنا وَأَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَی الْکاذِبِینَ » آل عمران /۶۱ .

پس هر کس با تو درباره او ( عیسی مسیح علیه السّلام ) پس از آنکه تو را علم آمده محاجّه و ستیز کند ، بگو : بیایید ما پسرانمان را و شما پسرانتان را و ما زنانمان را و شما زنانتان را و ما خودمان را و شما خودتان را ( کسانی را که مانند جان ماست ) فرا خوانیم ، آن گاه به یکدیگر نفرین کنیم ، پس لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم .

مراد از انفسنا حضرت علی % و مراد از نساءنا حضر زهرا V است.

ج : طبرسی می گوید :

ان النکته فی إطلاق لفظ الجمع علی أمیر المؤمنین تفخیمه وتعظیمه ، وذلک أن أهل اللغه یعبرون بلفظ الجمع عن الواحد علی سبیل التعظیم ( قال ) : وذلک أشهر فی کلامهم من أن یحتاج إلی الاستدلال علیه

نکته در اطلاق جمع، تعظیم امیرالمؤمنین است، همان گونه که رسول خداصلی الله علیه وآله در روز خندق فرمود: تمام ایمان در مقابل تمام شرک قرار گرفت.

الطبرسی ، أمین الاسلام أبی علی الفضل بن الحسن ، مجمع البیان : ج۳ – ۴ ص ۲۱۱، منشورات مؤسسه الأعلمی للمطبوعات بیروت – لبنان ص ب : ۷۱۲۰ الطبعه الأولی

د : شرف الدین عاملی رحمه الله می نویسد:

عندی فی ذلک نکته ألطف وأدق ، وهی أنه إنما أتی بعباره الجمع دون عباره المفرد بقیا منه تعالی علی کثیر من الناس ، فإن شانئی علی وأعداء بنی هاشم وسائر المنافقین وأهل الحسد والتنافس ، لا یطیقون أن یسمعوها بصیغه المفرد ، إذ لا یبقی لهم حینئذ مطمع فی تمویه ، ولا ملتمس فی التضلیل فیکون منهم – بسبب یأسهم – حینئذ ما تخشی عواقبه علی الاسلام ، فجاءت الآیه بصیغه الجمع مع کونها للمفرد اتقاء من معرتهم .

نزد من در مورد تعبیر به جمع نکته ای لطیف تر و دقیق تر است ، و آن این که : خداوند تعبیر به جمع آورد نه مفرد به جهت ملاحظه حال بسیاری از مردم ؛ زیرا دشمنان علی علیه السلام و بنی هاشم از منافقین و اهل حسد هرگز طاقت ندارند که فضیلت حضرت را به صورت مفرد بشنوند ؛ زیرا در این صورت در آن طمع کرده و دست به اقدامی خواهند زد که عواقب خطرناکی بر اسلام خواهد داشت . آری بعد از آن، نصوص یکی پس از دیگری و به عبارات مختلف و در مقامات گوناگون از جانب رسول خداصلی الله علیه وآله رسید و با آن ها امر ولایت امیر المؤمنین علیه السلام را تدریجاً گسترش داد، تا آن که دین را کامل کرده و نعمت را بر مردم تمام نمود، و این برنامه مطابق با عادت حکما در تبلیغ مردم به چیزی است که برای آن ها مشقّت دارد .

شرف الدین الموسوی عاملی ، عبدالحسین (۱۲۹۰-۱۳۷۷ه) ،المراجعات ، ص ۲۶۳، الناشر : مرکز الطباعهوالنشر للمجمع العالمی لأهل البیت علیهم السلام ، الطبعه الثانیه :۱۴۲۶هق

حاصل آنکه استعمال جمع و اراده مفرد از نظرلغت و اصطلاح هیج محذوری ندارد ؛ بلکه در این آیه اراده همه مؤمنان ممکن نیست اراده شده باشند ؛ زیرا در آن صورت مفاد آیه چنین خواهد شد :

ای کسانی که ایمان آورده اید ، ولی شما خدا و رسول و کسانی هستند که ایمان آورده اند

بنابراین همان کسانی ولی خواهند بود که ولی برای ایشان تعیین شده است و به اصطلاح اتّحاد مولی و مولی علیه پیش خواهد آمد که این ممکن نیست . به عبارت دیگر ، لازم خواهد آمد که هر کس ولی خویش باشد و این محال است .

 

شبهه  : استعمال لفظ جمع و اراده مفرد مجاز، خلاف اصل است

فخر رازی می گوید :

وحمل ألفاظ الجمع وإن جاز علی الواحد علی سبیل التعظیم لکنه مجاز لا حقیقه ، والأصل حمل الکلام علی الحقیقه .

هر چند حمل لفظ جمع بر واحد ، برای تعظیم روا است ؛ ولی مجاز است و نیاز به دلیل دارد.

الرازی الشافعی ، فخر الدین محمد بن عمر التمیمی (متوفای۶۰۴هـ) ، التفسیر الکبیر أو مفاتیح الغیب ، ج۱۲، ص۵ ۲، ناشر : دار الکتب العلمیه – بیروت ، الطبعه : الأولی ، ۱۴۲۱هـ ۲۰۰۰م .

آلوسی نیز می گوید:

والعبره لعموم اللفظ لالخصوص السبب کما اتفق علیه الفریقان فمفاد الآیه حینئذ حصر الولایه العامه لرجال متعددین یدخل فیهم الأمیر کرم الله تعالی وجهه وحمل العام علی الخاص خلاف الأصل لایصح ارتکابه بغیر ضروره ولاضروره .

لفظ جمع برای عموم است… و فریقین بر این که باید عموم لفظ را پیروی کرد نه خصوص سبب را، اتفاق نظر دارند . و حمل عام بر خاص خلاف اصل است و در غیر ضرورت به کار نمی رود….

الآ لوسی البغدادی ، العلامه أبی الفضل شهاب الدین السید محمود (متوفای۱۲۷۰هـ ، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی ، ج ۶، ص ۱۶۸،دار النشر : دار إحیاء التراث العربی – بیروت

نقد و بررسی

اوّلاً : در جایی که به کار برده شدن جمع در معنای مفرد استعمال مجازی است که استعمال لفظ جمع در مفهوم واحد باشد ؛ ولی در موردی که لفظ جمع در معنای خودش به کار می رود ؛ ولی در خارج فقط بر یک مصداق تطبیق می شود ، این استعمال مجازی نخواهد بود .

به تعبیر دیگر : میان مصداق خارجی مفهوم لفظ با معنای آن تفاوت است و حقیقت و مجاز در محور استعمال لفظ در مفهوم و معنا است نه در تطبیق با مصداق خارج . و مورد بحث ما از نوع دوم است و قرآن کریم در موارد متعدّدی – برای تشویق یا تنبیه – آن را به کار برده است.

ثانیاً : نادیده گرفتن شأن نزول آیات و توجه نمودن به ظاهر لفظ ؛ همان گونه که آلوسی در روح المعانی مطرح کرده ، از دو حال خارج نیست :

۱٫ یا باید به هیچ شأن نزولی از آیات توجه و ترتیب اثر داده نشود ، این بر خلاف قواعد تفسیر بوده و با مبنای فرقین سازگاری ندارد ؛

۲ . یا در این مورد از سبب و شأن نزول دست بر داریم که ترجیح بدون مرجح است .

 

شبهه  : دادن انگشتر در نماز با حضور قلب منافات دارد

طرح شبهه

یکی از شبهات که همواره راجع به آیه ولایت و امامت علی (علیه السلام) مطرح گریده این است که دادن ذکات مستحبی در هنگام نماز با خشوع و عبادت نمی سازد ؛ آن هم در حق کسی مثل امام علی علیه السلام که در هنگام نماز غرق در ذکر و یاد خدا و از همه چیز بریده و رهاشده بوده است . فخر رازی می نویسد :

أن اللائق بعلی علیه السلام أن یکون مستغرق القلب بذکر الله حال ما یکون فی الصلاه ، والظاهر أن من کان کذلک فإنه لا یتفرغ لاستماع کلام الغیر ولفهمه ، ولهذا قال تعالی : «الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللَّهَ قِیَاماً وَقُعُوداً وَعَلَی جُنُوبِهِمْ الْعَالِمُونَ خَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالاْرْضَ». آل عمران /۱۹۱٫ ومن کان قبله مستغرقاً فی الفکر کیف یتفرغ لاستماع کلام الغیر.

سزاوار به شأن علی علیه السلام این است که هنگام نماز ، غرق به یا د خدا باشد ، ظاهر ا هر که این وضعیت را داشته باشد فرصت برای گوش کردن کلام دیگری وفهماندن او راندارد . لذا خداوند متعال فرمودند :

همانان که خدا را [در همه احوال ] ایستاده و نشسته، و به پهلو آرمیده یاد می کنند، و در آفرینش آسمان ها و زمین می اندیشند

نقد وبررسی شبهه

امام علی علیه السلام دارای آنچنان توانمندی روحی و معنوی هست که به آسانی می تواند دو عبادت نماز و زکات را همراه با یکدیگر و بدون کاستی در حضور قلب و اخلاص انجام دهد و آنجا که امور شخصی و مادی مطرح است ، همان مقام معنوی خویش را حفظ کند ودرد جسمی ، آنان را از حالت « وصال » و « مقام فناء» خارج نگرداند.

برخی گفته اند که وقتی ( اگر سند این روایت درست باشد ) تیر را از پای حضرت خارج ساختند، حضرت متوجه نشد . این معنا درست نیست. خارج نمودن تیر و تکان نخوردن حضرت به این معنا نیست که حضرت متوجه خروج تیر و درد حاصل از آن نبود . اگر اینطور باشد که دلالت بر نقص علم و آگاهی حضرت می کند . ایشان متوجه بود ؛ ولی با توجه به خداوند و ارتباط معنوی با مبدا هستی آنچنان قدرتی در خویش احساس می نمود که می توانست به راحتی درد تیر را تحمل کند و آنچنان لذتی می برد که رنج و درد حاصل از تیر برایش آسان می نمود و این باز حاصل همان مقام جمعی و اقتدار ولایی حضرت علیه السلام می باشد .

شنیدن صدای سائل و به کمک او پرداختن ، توجه به خویشتن نیست ؛ بلکه عین توجه به خداست . علی علیه السلام در حال نماز از خود بیگانه بود نه از خدا و می دانیم بیگا نگی از خلق خدا بیگانگی از خداست .

پرداختن زکات در حال نماز انجام عبادت در ضمن عبادت است نه انجام یک عمل مباح در ضمن عبادت . آنچه با روح عبادت سازگار نیست ، توجه به مسائل مربوط به زندگی مادی و شخصی است ؛ اما توجه به آنچه در مسیر رضای خداست کاملا با روح عبادت سازگار است .

علاوه بر این، معنای غرق شدن در توجه به خدا این نیست که انسان بی اختیار احساس خود را از دست بدهد ؛ بلکه با اراده خویش توجه خود را از آنچه در راه خدا و برای خدا نیست برمی گیرد .

آلوسی در این مورد می نویسد : همین سؤال را از ابن جوزی پرسیدند ، او در پاسخ ، این دو بیت شعر را خواند :

یسقی ویشرب لاتلهیه سکرته

عن الندیم ولایلهو عن الناس

أطاعه سکره حتی تمکن من

فعل الصحاه فهذا واحد الناس

نوشید و می نوشاند و مستی ، او را از توجّه به ساقی باز نمی دارد و از مردم غافل نمی سازد . مستی او در اختیار اوست تا جایی که توانسته همانند انسان های هوشیار عمل کند ؛ پس او یگانه و منحصر به فرد از این مردم است .

الآلوسی البغدادی ، العلامه أبی الفضل شهاب الدین السید محمود ( متوفای۱۲۷۰هـ ) ، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی ، ج۶ ، ۱۶۹، ناشر : دار إحیاء التراث العربی – بیروت .

اگر دادن زکات در رکوع مصداق فعل کثیر بود ، چرا خداوند در این آیه از زکات دادن درحال رکوع تکریم و تمجید نموده است ، و اگر این عمل نشانه غفلت و بی خبری از ذکر خدا بود نباید به عنوان یک رفتار وسلوک الهی تلقی شده و امتیازات مهمی الهی را که مقام ولایت و امامت باشد ، در قبال آن بدهد .

رسول خدا (ص) در حال نماز از عائشه منگوش گرفت :

اگر اشاره کردن به سائل برای گرفتن انگشتر ، منافی با حالت خشوع و ذکر در نماز باشد ، باید گفت که در بعضی از نماز های ، رسول خدا صلی الله علیه وآله خشوع و انقطاع کامل وجود نداشته است ؛ زیرا مطابق برخی روایات صحیح السند که در منابع اهل سنت وجود دارد ، پیامبر صلی الله علیه وآله در حال نماز ، مشغول کار های دیگر هم بوده است که به برخی از ین روایات اشاره می گردد .

حدثنا إِسْمَاعِیلُ قال حدثنی مَالِکٌ عن أبی النَّضْرِ مولی عُمَرَ بن عُبَیْدِ اللَّهِ عن أبی سَلَمَهَ بن عبد الرحمن عن عَائِشَهَ زَوْجِ النبی صلی الله علیه وسلم أنها قالت کنت أَنَامُ بین یَدَیْ رسول اللَّهِ صلی الله علیه وسلم وَرِجْلَایَ فی قِبْلَتِهِ فإذا سَجَدَ غَمَزَنِی فَقَبَضْتُ رِجْلَیَّ فإذا قام بَسَطْتُهُمَا

عائشه گفته است من بین دو دست رسول خدا بودم و هر دو پای من به سوی قبله رسول خدا بود ؛ وقتی پیامبر سجده می کرد پایم را منگوش می گرفت وقتی بلند می شد پایم را دوباره دراز می کردم .

البخاری الجعفی، محمد بن إسماعیل ابوعبدالله (متوفای۲۵۶هـ)، صحیح البخاری، ج ۱ ص ۱۵۰ ، ح۳۷۵ ، تحقیق د. مصطفی دیب البغا، ناشر: دار ابن کثیر، الیمامه – بیروت، الطبعه: الثالثه، ۱۴۰۷ – ۱۹۸۷٫

و در روایت یدرگ می نویسد :

والله لقد رأیت النبی یُصَلِّی وَإِنِّی علی السَّرِیرِ بَیْنَهُ وَبَیْنَ الْقِبْلَهِ مُضْطَجِعَهً فَتَبْدُو لی الْحَاجَهُ فَأَکْرَهُ أَنْ أَجْلِسَ فَأُوذِیَ النبی فَأَنْسَلُّ من عِنْدِ رِجْلَیْهِ .

عائشه نقل می کند که که رسول خدا نماز می خوند ومن نزدیک پیامبر وقبله او خابیده بودم از برای من حاجتی پیش آمد ، مایل به نشستن نبودم ، رسول خدا مرا اذیت می کرد ومن از نزدیک پاهای حضرت فرار کردم

البخاری الجعفی ، محمد بن إسماعیل أبو عبدالله (متوفای۲۵۶هـ) ، صحیح البخاری ، ج ۱ ص ۱۹۲، ح ۵۱۴ ، ،کتاب الصلاه، ب ۱۰۵ باب مَنْ قَالَ لاَ یَقْطَعُ الصَّلاَهَ شَیْءٌ ، تحقیق د. مصطفی دیب البغا ، ناشر : دار ابن کثیر ، الیمامه – بیروت ، الطبعه : الثالثه ، ۱۴۰۷ – ۱۹۸۷ .

ابن رجب حنبلی در شرح صحیح بخاری می نویسد :

حدثنا سوار بن عبد الله ثنا المعتمر یعنی ابن سلیمان سمعت عبید الله ذکر عن أبی النضر سالم عن أبی سلمه بن عبد الحی عن عائشه قالت : کنت أکون نائمه ورجلای بین یدی رسول الله وهو یصلی من اللیل ، فإذا أراد أن یسجد ضرب رجلی فقبضتها فیسجد .

واستدل بالحدیث علی أن مس النساء بغیر شهوه لا ینقض الطهاره ، کما هو قول مالک وأحمد فی ظاهر مذهبه . ومن یقول : إن المس لا ینقض بکل حال ، کما یقول أبو حنیفه وأحمد فی روایه عنه.

ابن رجب البغدادی ، زین الدین أبی الفرج عبد الرحمن ابن شهاب الدین (متوفای۷۹۵هـ) ، فتح الباری فی شرح صحیح البخاری ، ج ۲ ص ۷۲۹ ، تحقیق : أبو معاذ طارق بن عوض الله بن محمد ، ناشر : دار ابن الجوزی – السعودیه / الدمام ، الطبعه : الثانیه ، ۱۴۲۲هـ .

رسول خدا (ص) أُمامه بنت ابوالعاص را در حال نماز روی شانه خود سوار کرد :

همچنین مسلم نیشابوری نقل می کند که رسول خدا امامه بنت أبی العاص را در حال نماز روی شانه های خود سوار می کرد :

عَنْ أَبِی قَتَادَهَ الأَنْصَارِیِّ، قَالَ رَأَیْتُ النَّبِیَّ صلی الله علیه وسلم یَؤُمُّ النَّاسَ وَأُمَامَهُ بِنْتُ أَبِی الْعَاصِ وَهْیَ ابْنَهُ زَیْنَبَ بِنْتِ النَّبِیِّ صلی الله علیه وسلم عَلَی عَاتِقِهِ فَإِذَا رَکَعَ وَضَعَهَا وَإِذَا رَفَعَ مِنَ السُّجُودِ أَعَادَهَا .

ابی قتاده گفته است که رسول خدارا دیدم که مردم را امامت می کرد ، اُمامه دختر ابی عاص که فرزند زینب دختر رسول خدا صلی الله علیه وآله بود، بر شانه رسول خدا بود وقتی رکوع می کرد به زمین می گذاشت ووقتی بلند می شد دوباره بلند می کرد

النیسابوری ، مسلم بن الحجاج أبو الحسین القشیری ( متوفای۲۶۱هـ ) ، صحیح مسلم ، ج ۲ ص۷۳، ح ۱۱۰۰، محمد فؤاد عبد الباقی ، ناشر : دار إحیاء التراث العربی – بیروت .

و بخاری در صحیح خود می نویسد :

أن رسول الله صلی الله علیه و سلم کان یصلی و هو حامل أمامه بنت زینب بنت رسول الله (صلی الله علیه و سلم) و لأبی العاص بن الربیع فإذا قام حملها و إذا سجد وضعها.

رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در حال نماز بود و أمامه، نوه خودش را از دخترش زینب از داماش أبی العاص بن ربیع، خیلی دوست داشت و روی شانه خود می گرفت و می ایستاد و وقتی سجده می کرد، آن دختر را روی زمین می گذاشت و سجده می کرد و باز هنگام بلند شدن، بچه را بغل می کرد و می ایستاد.

البخاری الجعفی ، محمد بن إسماعیل أبو عبدالله (متوفای۲۵۶هـ) ، صحیح البخاری ، ج۱، ص۱۳۱، ح۵۱۶، کتاب الصلاه ، تحقیق د. مصطفی دیب البغا ، ناشر : دار ابن کثیر ، الیمامه – بیروت ، الطبعه : الثالثه ، ۱۴۰۷ – ۱۹۸۷؛

النیسابوری ، مسلم بن الحجاج أبو الحسین القشیری (متوفای۲۶۱هـ) ، صحیح مسلم ، ج۱، ص۷۳، ح۱۰۹۹، کتاب المساجد و مواضع الصلاه، تحقیق : محمد فؤاد عبد الباقی ، ناشر : دار إحیاء التراث العربی – بیروت .

در سنن ابی داود نیز آمده است :

عن أبی قتاده صاحب رسول الله صلی الله علیه و سلم قال: بینما نحن ننتظر رسول الله صلی الله علیه و سلم للصلاه، فی الظهر أو العصر، و قد دعاه بلال للصلاه، إذ خرج إلینا و أمامه بنت أبی العاص بنت ابنته علی عنقه، فقام رسول الله صلی الله علیه و سلم فی مصلاه، و قمنا خلفه، و هی فی مکانها الذی هی فیه، قال: فکبر فکبرنا، قال: حتی إذا أراد رسول الله صلی الله علیه و سلم أن یرکع أخذها فوضعها، ثم رکع و سجد، حتی إذا فرغ من سجوده ثم قام أخذها فردها فی مکانها، فما زال رسول الله صلی الله علیه و سلم یصنع بها ذلک فی کل رکعه حتی فرغ من صلاته .

منتظر بودیم که رسول اکرم صلی علیه وآله بیاید و نماز ظهر و عصر را بخوانیم ، بلا آن حضرت را برای اقامه نماز صدا زد ، آن حضرت در حالی به سوی ما آمد که امامه دختر ابی العاص را روی گردن خود گذاشته بود و بر مصلای خود ایستاد و ما هم پشت سر او ایستادیم و آن دختر نیز هنوز پشت گردن پیامبر صلی علیه وآله بود. رسول اکرم صلی علیه وآله تکبیر گفت و ما هم تکبیر گفتیم؛ تا آنجا که وقتی رسول اکرم صلی علیه وآله خواست رکوع کند، دختر را گرفت و پائین گذاشت و سپس رکوع و سجود را انجام داد، وقتی سجده اش تمام شد، دختر را برداشت و روی گردن خود گذاشت . رسول رسول خدا صلی علیه وآله در تمام رکعات نماز خود اینکار را انجام می داد.

السجستانی الأزدی ، سلیمان بن الأشعث أبو داود (متوفای ۲۷۵هـ) ، سنن أبی داود ، ج۱، ص۲۰۹، تحقیق : محمد محیی الدین عبد الحمید ، ناشر : دار الفکر .

البانی این روایت را دارای سند خوب می داند :

و إسناده جید

بهترین اسناد را دارد.

ألبانی ، محمد ناصر (متوفای۱۴۲۰هـ) ، إرواء الغلیل ، ج۲، ص۱۰۸، تحقیق : إشراف : زهیر الشاویش ، ناشر : المکتب الإسلامی – بیروت – لبنان ، الطبعه : الثانیه ، ۱۴۰۵ – ۱۹۸۵ م .

حال این پرسش مطرح می گردد که آیا این کار رسول خدا مصداق عمل کثیر نیست ؟ و با اصل حضور و خشوع در نماز منافات ندارد ؟ در حالی که نماز ، امیرالمؤمنین علیه السلام نماز مستحبی بوده ؛ ولی نماز رسول رسول خدا صلی الله علیه وآله نماز واجب بود . نماز مستحبی را در حال حرکت هم می توان خواند . اگر حمل کودک در نماز واجب ایرادی ندارد ، قطعا اشاره که کمتر از حمل است در نماز مستحبی هم ایرادی ندارد .

رسول خدا (ص) امام حسین و امام حسین (ع) را در حال سجده بر پشت خود سوار می کرد :

احمد بن حنبل حدیثی را نقل می کند که رسول خدا امام حسن وحسین را در نماز حمل می کرد :

حدثنا عبد اللَّهِ حدثنی أبی ثنا أَسْوَدُ بن عَامِرٍ ثنا کَامِلٌ وأبو الْمُنْذِرِ ثنا کامل أبو کَامِلٌ قال أَسْوَدُ قال أنا المعنی عن أبی صَالِحٍ عن أبی هُرَیْرَهَ قال کنا نصلی مع رسول اللَّهِ صلی الله علیه وسلم الْعِشَاءَ فإذا سَجَدَ وَثَبَ الْحَسَنُ وَالْحُسَیْنُ علی ظَهْرِهِ فإذا رَفَعَ رَأْسَهُ أَخَذَهُمَا بیده من خَلْفِهِ أَخْذاً رَفِیقاً وَیَضَعُهُمَا علی الأَرْضِ فإذا عَادَ عَادَا حتی قَضَی صَلاَتَهُ أَقْعَدَهُمَا علی فَخِذَیْهِ قال فَقُمْتُ إلیه فقلت یا رَسُولَ اللَّهِ أَرُدُّهُمَا فَبَرَقَتْ بَرْقَهٌ فقال لَهُمَا الْحَقَا بِأُمِّکُمَا قال فَمَکَثَ ضَوْءُهَا حتی دَخَلاَ

وقتی با رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم نماز عشاء می خواندیم ، هنگامی که رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به سجده می رفت ، امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام می آمدند و پشت رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم سوار می شدند ، وقتی پیامبر صلی الله علیه و سلم از سجده بلند می شد ، آن دو را آرام می گرفت و روی زمین می گذاشت و وقتی پیامبر صلی الله علیه و سلم دوباره به سجده بر می گشت ، آن دو نیز پشت پیامبر صلی الله علیه و سلم سوار می شدند ؛ تا اینکه نماز رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم تمام شد و آن دو را روی زانویش نشاند و سپس دستور داد که آن دو را به مادرشان تحویل دهند .

الشیبانی ، أحمد بن حنبل أبو عبدالله ( متوفای۲۴۱هـ ) ، مسند أحمد بن حنبل ، ج۲، ص۵۱۳ ، ح۱۰۶۶۹ ، ناشر : مؤسسه قرطبه – مصر .

حاکم نیشابوری با نقل این حدیث ، می گوید :

هذا حدیث صحیح الإسناد .

النیسابوری ، محمد بن عبدالله أبو عبدالله الحاکم (متوفای۴۰۵ هـ) ، المستدرک علی الصحیحین ، ج۳، ص۱۶۷، تحقیق : مصطفی عبد القادر عطا ، ناشر : دار الکتب العلمیه – بیروت ، الطبعه : الأولی ، ۱۴۱۱هـ – ۱۹۹۰م .

در آوردن کفش در حال نماز :

ابوبکر جصاص در احکام القران می نویسد :

وقد روی عن النبی صلی الله علیه وسلم أخبار فی إباحه العمل الیسیر فیها فمنها أنه خلع نعلیه فی الصلاه ومنها أنه مس لحیته وأنه أشار بیده …

از رسول خدا صلی الله علیه وآله روایت شده در مباح بودن عمل کم در نماز ؛ ۱- پیامبر صلی علیه وآله در نماز نعلین را در می آورد ؛ ۲- لحیه اش را مسح می کرد . ۳- با دستش اشاره می کرد .

الجصاص ، أحمد بن علی الرازی أبو بکر (متوفای۳۷۰هـ) ، أحکام القرآن ، ج ۴ ص ۱۰۲ ، تحقیق : محمد الصادق قمحاوی ، ناشر : دار إحیاء التراث العربی – بیروت – ۱۴۰۵هـ.

رسول خدا (ص) و صحابه در حال نماز انگشترش را درآوردند :

جصاص در این باره روایتی را نیز نقل می کند :

أن النبی خلع خاتمه ، فخلعوا خواتیمهم وأنه خلع نعلیه فی الصلاه ، فخلعوا نعالهم.

رسول خدا صلی علیه وآله انگشترش را در می آورد پس اصحاب انگشترهایش را در می آوردند ، رسول خدا نعلینش را در نماز در می آورد پس اصحاب نعلینایش را در می آوردند .

إبن بطال البکری القرطبی، ابوالحسن علی بن خلف بن عبد الملک (متوفای۴۴۹هـ)، شرح صحیح البخاری، ج ۱۰ ص ۳۴۶ ، تحقیق: ابوتمیم یاسر بن إبراهیم، ناشر: مکتبه الرشد – السعودیه / الریاض، الطبعه: الثانیه، ۱۴۲۳هـ – ۲۰۰۳م.

نتیجه :

دادن انگشتر به سائل در حال نماز ، هیچ ایرادی ندارد و مخالف خضوع و خشوع در نماز نیست .

 

 

شبهه : عدم ولایت امام علی (ع) در حال نزول آیه

طرح شبهه

اگر ایمان به خلافت بلا فصل علی علیه السلام داشته باشیم ، باید قبول کنیم که مربوط به زمان بعد از پیامبر صلی الله علیه وآله بوده ؛ بنابراین علی علیه السلام در آن روز « ولی » نبود .

به عبارت دیگر ولایت در آن روز برای او« بالقوه » بود نه « بالفعل » ؛ در حالی که ظاهر آیه ولایت « بالفعل » را می رساند .

فخر رازی در این باره می نویسد:

هب أنها داله علی إمامه علی ، لکنا توافقنا علی أنها عند نزولها ما دلت علی حصول الإمامه فی الحال : لأن علیاً ما کان نافذ التصرف فی الأمه حال حیاه الرسول علیه الصلاه والسلام ، فلم یبق إلا أن تحمل الآیه علی أنها تدل علی أن علیاً سیصیر إماماً بعد ذلک ، ومتی قالوا ذلک فنحن نقول بموجبه ونحمله علی إمامته بعد أبی بکر وعمر وعثمان ، إذ لیس فی الآیه ما یدل علی تعیین الوقت .

امام علی علیه السلام در حال امامت رسول خدا صلی الله علیه وآله نافذ تصرف ودارای ولایت نبوه است ؛ پس آیه دلالت می کند که امام علی علیه السلام در آیند ه امام می شود . طبق این دلالت ، امامت علی علیه السلام را بعد از ابو بکر ، عمر وعثمان قرار می دهیم ؛ زیرا قرآن بر زمان دقیق امامت امام در آینده دلالت ندارد .

الرازی ، فخر الدین محمد بن عمر التمیمی الشافعی (متوفای۶۰۴هـ) ، التفسیر الکبیر أو مفاتیح الغیب ، ج ۱۲ ص ۲۳، ناشر : دار الکتب العلمیه – بیروت ، الطبعه : الأولی ، ۱۴۲۱هـ – ۲۰۰۰م .

ایجی در این باره می نویسد :

وکونه أولی بالتصرف حال حیاه الرسول لا شبهه فی بطلانه .

در این که امام علی علیه السلام در حال حیات رسول خدا صلی الله علیه وآله اولی به تصرف بود تردیدی در بطلان آن نیست .

الإیجی ، عضد الدین عبد الرحمن بن أحمد الوفاه: ۷۵۶هـ ، کتاب المواقف ، ، ج ۳ ص ۶۱۴، دار النشر : دار الجیل – لبنان – بیروت – ۱۴۱۷هـ – ۱۹۹۷م ، الطبعه : الأولی ، تحقیق : عبدالرحمن عمیره

نقد وبررسی

الف : آیه ولایت دلالت بر ولایت و سرپرستی امام علی علیه السلام دارد و این ولایت فعلی است ؛ اما ولایت او در طول ولایت رسول خدا صلی الله علیه وآله است ؛ از این رو در زمان حیات رسول خدا صلی الله علیه وآله تصرفات حضرت علی علیه السلام در طول تصرفات رسول خدا صلی الله علیه وآله است .

بنابراین محذوری در اجتماع دو ولایت نیست ، و اگر محذوری باشد در اجتماع دو تصرف است ، و محذور اجتماع دو متصرّف در صورتی است که هر یک از تصرفات با یکدیگر مخالف و در عرض یک دیگر بوده باشد ؛ در حالی ولایت امام علی علیه السلام در طول ولایت رسول خدا بوده است .

ب : به مقتضای عمومیتی که پیامبر اسلام در حدیث منزلت فرمودند :

حدثنا مُسَدَّدٌ حدثنا یحیی عن شُعْبَهَ عن الْحَکَمِ عن مُصْعَبِ بن سَعْدٍ عن أبیه أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه وسلم خَرَجَ إلی تَبُوکَ وَاسْتَخْلَفَ عَلِیًّا فقال أَتُخَلِّفُنِی فی الصِّبْیَانِ وَالنِّسَاءِ قال ألا تَرْضَی أَنْ تَکُونَ مِنِّی بِمَنْزِلَهِ هَارُونَ من مُوسَی إلا أَنَّهُ لیس نَبِیٌّ بَعْدِی

البخاری الجعفی ، محمد بن إسماعیل أبو عبدالله (متوفای۲۵۶هـ) ، صحیح البخاری ، ج ۴ ص ۱۶۰۲ ، بَاب غَزْوَهِ تَبُوکَ وَهِیَ غَزْوَهُ الْعُسْرَهِ، ح ۴۱۵۳،تحقیق د. مصطفی دیب البغا ، ناشر : دار ابن کثیر ، الیمامه – بیروت ، الطبعه : الثالثه ، ۱۴۰۷ – ۱۹۸۷ .

النیسابوری ، مسلم بن الحجاج أبو الحسین القشیری (متوفای۲۶۱هـ) ، صحیح مسلم ، ج ۴ ص ۱۸۷۰، ح ۲۴۰۴، بَاب من فَضَائِلِ عَلِیِّ بن أبی طَالِبٍ رضی الله عنه ، تحقیق : محمد فؤاد عبد الباقی ، ناشر : دار إحیاء التراث العربی – بیروت .

« أفلا ترضی یا علی أن تکون منی بمنزله هارون من موسی إلا أنه لا نبی بعدی »

الحمیری المعافری ، عبد الملک بن هشام بن أیوب أبو محمد (متوفای۲۱۳هـ) ، السیره النبویه ، ج ۵ ص ۱۹۹، تحقیق طه عبد الرءوف سعد ، ناشر : دار الجیل ، الطبعه : الأولی ، بیروت – ۱۴۱۱ه .

در روایت دیگری پیامبر ص فرمود :

« أما ترضی أن تکون منی بمنزله هارون من موسی … فإن المدینه لا تصلح إلا بی أو بک» قال الحاکم: «هذا حدیث صحیح الإسناد ولم یخرجاه »

الحاکم النیسابوری، محمد بن عبدالله ابوعبدالله (متوفای ۴۰۵ هـ)، المستدرک علی الصحیحین، ج۲ ص۳۳۷٫،تحقیق: مصطفی عبد القادر عطا، ناشر: دار الکتب العلمیه – بیروت الطبعه: الأولی، ۱۴۱۱هـ – ۱۹۹۰م.

واستمتع به أنت وفاطمه حتی یأتیکم الله من فضله ، فإن المدینه لا تصلح إلا بی وبک

الهندی، علاء الدین علی المتقی بن حسام الدین (متوفای۹۷۵هـ)، کنز العمال فی سنن الأقوال والأفعال،ج ۱۱ ص ۲۷۸،تحقیق: محمود عمر الدمیاطی، ناشر: دار الکتب العلمیه – بیروت، الطبعه: الأولی، ۱۴۱۹هـ – ۱۹۹۸م.

این روایت صراحت دارد که در مدینه یا باید وجود مقدس پیامبر گرامی باشد و یا وجود حضرت امیر (ع) و این دلالت می کند که ولایت علی در غیبت پیامبر اکرم عین ولایت آن حضرت است همانند ولایت حضرت هارون در غیاب حضرت موسی(ع).

هر مقامی را که هارون نسبت به موسی داشته ، برای امیر المؤمنین علیه السلام نسبت به پیغمبر صلی الله علیه وآله ثابت می کند ؛ بدیهی است که همان گونه که مقام هارون و ولایت او در عصر موسی بالفعل بود و تصرفات او با اذن و در طول تصرفات حضرت موسی بوده، امیر المؤمنین علیه سلام نیز مطابق حدیث ثقلین بالفعل دارای ولایت بوده است . مقام و منزلت های که حضرت هارون داشته ذیلا بررسی می گردد .

منزلت های هارون :

آنچه از آیات قرآن کریم استفاده می شود ، منزلت های هارون نسبت به حضرت موسی ، به پنج امر خلاصه می شود

الف : مقام وزارت :

وزیر کسی است که امیر را در انجام امور یاری می کند و بار سنگین مسؤولیتی را که امیر دارد بر دوش می کشد ، و متصدی انجام آن می شود . و هارون در زمان حضرت موسی همین مقام را داشته است ؛ چنانچه در آیه ۲۹ سوره طه از قول حضرت موسی علیه السلام آمده است :

وَ اجْعَل لیّ ِ وَزِیرًا مِّنْ أَهْلیِ هَارُونَ أَخِی .

و وزیری از خاندانم برای من قرار ده ، برادرم هارون را .

و در آیه ۳۵ فرقان آمده است :

وَ لَقَدْ آتَیْنا مُوسَی الْکِتابَ وَ جَعَلْنا مَعَهُ أَخاهُ هارُونَ وَزیراً .

و ما به موسی کتاب (آسمانی) دادیم و برادرش هارون را یاور او قرار دادیم .

ب : مقام خلافت :

وَ وَاعَدْنَا مُوسیَ ثَلَاثِینَ لَیْلَهً وَ أَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَهً وَ قَالَ مُوسیَ لِأَخِیهِ هَرُونَ اخْلُفْنیِ فیِ قَوْمِی وَ أَصْلِحْ وَ لَا تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِین . الأعراف / ۱۴۲ .

و ما با موسی ، سی شب وعده گذاشتیم سپس آن را با ده شب ( دیگر ) تکمیل نمودیم به این ترتیب ، میعاد پروردگارش ( با او ) ، چهل شب تمام شد . و موسی به برادرش هارون گفت : « جانشین من در میان قومم باش و (آنها) را اصلاح کن! و از روش مفسدان، پیروی منما » .

ج : اخوت و برادری :

هارُونَ أَخی .

از آن جایی که برادری هارون با موسی نسبی بود و پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله وسلم می خواست تمامی مقامات هارون نسبت به حضرت موسی در حق امیر المؤمنین علیه السلام تحقق یابد ، با امیر المؤمنین علیه السلام عقد اخوت بست و او را برادر خود در دنیا و آخرت خطاب کرد ؛ چنانچه حاکم نیشابوری و بسیاری دیگر از علمای اهل سنت نقل کرده اند:

عن ابن عمر رضی الله عنهما قال لما ورد رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم المدینه آخی بین أصحابه فجاء علی رضی الله عنه تدمع عیناه فقال یا رسول الله آخیت بین أصحابک ولم تواخ بینی وبین أحد فقال رسول الله صلی الله علیه وآله یا علی أنت أخی فی الدنیا والآخره .

عبد الله بن عمر گفت : چون پیغمبر به مدینه وارد شد ، بین اصحاب اخوت و برادری بر قرار کرد ، پس علی (علیه السلام) با چشم گریان آمد ، گفت یا رسول الله اصحابت را برادر کردی ، و مرا با کسی برادر نکردی ، فرمود : « یا علی ، تو در دنیا و آخرت برادر منی »

د : مقام پشتیبانی :

اشْدُدْ بِهِ أَزْری .

همان طوری که حضرت موسی از خداوند درخواست کرد که پشت او را به هارون محکم کند ، به مقتضای این حدیث مقام پشتیبانی از حضرت خاتم برای امیر المؤمنین علیهما السلام ثابت می شود .

هـ : شراکت در امر :

وَأَشْرِکْهُ فیِ أَمْرِی .

همان طوری که هارون شریک کار موسی بود ، این مقام به مقتضای این حدیث و به نص صریح قرآن ؛ به جز در نبوت برای علی ( علیه السلام ) ثابت می شود .

و : وجوب اطاعت و پیروی

قران می فرماید :

« وَلَقَدْ قَالَ لَهُمْ هَارُونُ مِن قَبْلُ یَا قَوْمِ إِنَّمَا فُتِنتُم بِهِ وَإِنَّ رَبَّکُمُ الرَّحْمَنُ فَاتَّبِعُونِی وَأَطِیعُوا أَمْرِی. » طه: ۹۰٫

« و در حقیقت ، هارون قبلا به آنان گفته بود: « ای قوم من، شما به وسیله این [گوساله ] مورد آزمایش قرار گرفته اید، و پروردگار شما [خدای ] رحمان است، پس مرا پیروی کنید و فرمان مرا پذیرا باشید .»

این آیه ، وجوب اطاعت هارون در زمان حضرت موسی و در غیاب او برای هارون را ثابت می کند و این وجوب پیروی از هارون منافات با وجوب پیروی حضرت موسی ندارد بلکه در طول آن است .

در رابطه با امام علی علیه السلام نیزاین چنین است یعنی تمام ولایتی که پیامبر گرامی صلی الله علیه وآله وسلم است دارد برای حضرت علی علیه السلام در غیاب آن حضرت ثابت است.

در نتیجه با این حدیث تمامی مقامات حضرت هارون ؛ جز مقام نبوت بالفعل ، برای امیر المؤمنین علیه السلام نیز ثابت می شود و امیر المؤمنین ؛ وزیر ، خلیفه ، برادر ، پشتیبان و شریک در امر رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم است اما تصرفات آن حضرت در طول تصرفات رسولا خدا بوده وبا اذن آن حضرت بوده است .

 

شبهه : عدم احتجاج امام علی به نزول آیه

طرح شبهه

امام علی (علیه السلام) در بسیاری از خطبه ها و سخنان خود به آیاتی که درباره او نازل شده بود ، علیه مخالفان و معارضان خویش استناد جسته و احتجاج می فرمود و اگر این آیه نیز درباره ایشان نازل شده و بر امامت ایشان دلالت می داشت ، بدان استدلال می کرد و توسل می جست و چنین چیزی دیده نشده است.

فخر رازی در باره این شبهه می نویسد :

أن علی بن أبی طالب کان أعرف بتفسیر القرآن من هؤلاء الروافض ، فلو کانت هذه الآیه داله علی إمامته لاحتج بها فی محفل من المحافل ، ولیس للقوم أن یقولوا : إنه ترکه للتقیه لإنهم ینقلون عنه أنه تمسک یوم الشوری بخبر الغدیر ، وخبر المباهله ، وجمیع فضائله ومناقبه ، ولم یتمسک ألبته بهذه الآیه فی إثبات إمامته ، وذلک یوجب القطع بسقوط قول هؤلاء الروافض لعنهم الله .

علی ابن ابی طالب علیه السلام نسبت به تفسیر قران از دیگر روافض آ گاه تر ودانا تر بوده است اگر چنانچه آیه دلالت یر اما مت می کرد بایستی در محافل ومجالس به آن استدلال واحتجاج می کرد. کسی نمی توان بگوید که ترک این کار به خاطرتقیه نبوده است ، زیرا که از ایشان نقل شده است که در روز شورا به خبر غدیر وخبر مباهله و همینطور دیگر فضائل ومناقبش استدلال کرده است در حال که نسبت به این آیه استدلال نکرده است واین باحث قطع سقوط دید گاه روافض می گردد .

الرازی الشافعی، فخر الدین محمد بن عمر التمیمی (متوفای۶۰۴هـ)، التفسیر الکبیر أو مفاتیح الغیب ، ج ۱۲ ص ۲۳ ، ناشر: دار الکتب العلمیه – بیروت، الطبعه: الأولی، ۱۴۲۱هـ – ۲۰۰۰م.

نقد وبررسی شبهه

استدلال امام علی به آیه ولایت در منابع فرقین وجود دارد ؛ که به طور خلاصه به آن اشاره می کنیم .
 

الف : منابع شیعه

۱٫استدلال در شوری :

در جلسه شورای رهبری که از ناحیه عمر انتخات شده بود هر یک از اعضای آن که ادعای صلاحیت خلیفه شدن را داشتند در صدد معرفی و بیان شایستگیهای خود برآمدند . طبیعی است این مسئله وقتی با وظیفه دینی همراه شود انگیزه آن دو چندان می شود . از این رو امام علی علیه السلام در صدد بیان شایستگیها و امتیازات دینی و سیاسی ، فردی … خود برآمد که در منابع شیعه و اهل سنت آمده است . در این روایت امام علی علیه السلام به نزول آیه « انّما » دربار ه خود استدلال نموده و خطاب به اهل شورا می فرماید :

فهل فیکم احد آتی الزکاه و هو راکع و نزلت فیه إنّما ولیّکم الله و رسوله والذین آمنو الذین یقیمون الصلوه و یؤتون الزکوه و هم راکعون غیری ؟ قالوا: أللّهمّ لا.

آیا در میان شما به جز من کسی هست که در حال رکوع زکات داده باشد و خداوند آیه «إنّما ولیکم الله…» را درباره او نازل کرده باشد؟ گفتند: به خدا سوگند نه

الطوسی ، محمد بن الحسن ، ألامالی ، ج ۲، ص ۱۶۲؛ الاحتجاج ، ج ۱، ص ۱۹۷؛ الشافی ، جمال الدین یوسف بن حاتم ، الدررالنظیم ، ص ۳۳۲؛ البحرانی ، السید هاشم ، غایه المرام ، ج ۲، ص ۲۰؛ إرشاد القلوب ، ج ۲، ص ۸۹؛ بحارالانوار، ج ۳۱، ص ۳۳۲؛ میرزا حبیب الله الهاشمی الخوئی ، منهاج البراعه فی شرح نهج البلاغه ، ج ۲، ص ۳۶۳، ج ۳، ص ۸۹٫

۲٫ احتجاج با ابوبکر

وقتی ابویکر به منظور عذر خواهی خدمت امام علی علیه السلام رسید امام با بیان جایگاه خود به نزول آیه « انّما » درباره خود با ابو یکر استدلال کرده فرمود :

أنشدک بالله إلی الولایه من الله مع ولایه رسول الله صلّی الله علیه وآله فی آیه زکاه الخاتم أم لک ؟ قال : بل لک .

تو را به خدا سوگند می دهم آیا در آیه پرداخت انگشتری به عنوان زکات ، ولایت من همراه با ولایت رسول خدا صلی الله علیه وآله از طرف خداوند مطرح شده است یا ولایت تو؟ ابوبکر گفت : بلکه ولایت تو.

ابوجعفر محمدبن علی بن بابویه (شیخ صدوق )، الخصال ، باب الاربعین و مافوق ، ج ۲، ص ۳۲۷؛ بحارالانوار، ج ۲۹، ص ۷؛ الاحتجاج ، ج ۱، ص ۱۶۱٫

۳٫ مناشده با مهاجر و انصار

از جمله مواردی که امام علی علیه السلام به نزول آیه « إنّما » درباره خود احتجاج نموده ، با مهاجرین و انصار است . حضرت در این احتجاج فرمود : فانشدکم بالله أتعلمون حیث نزلت « إنّما ولیّکم الله و رسوله والذین آمنوا الذین یقیمون الصلوه و یؤتون الزکوه و هم راکعون » قال الناس : یا رسول الله أخاصه فی بعض المؤمنین أم عامه لجمیعهم ، فأمر الله عزّوجلّ نبیّه أن یعلمهم ولاه أمرهم و أن یفسّر لهم من الولایه ما فسّر لهم من صلاتهم و زکاتهم و صومهم و حجّهم فنصبنی للناس علماً بغدیر خم .

شما را به خدا سوگند آیا می دانید هنگامی که آیه « انّما ولیّکم الله و…» نازل شد، مردم از رسول خدا صلی الله علیه وآله پرسیدند : آیا این آیه به عده ای از مؤمنان اختصاص دارد، یا شامل همه مؤمنان می شود؟ پس خداوند پیامبر را مأمور کرد که متولیان امور مؤمنان را به آنان بشناساند و همان طور که نماز، زکات و حج آنان را برای ایشان بیان کرده است ولایت رانیز شرح دهد. در پی این مسائل پیامبر مرا در غدیر خم به عنوان راهنما برای مردم منصوب کرد .

الاحتجاج ، ج ۱، ص ۲۱۳؛ بحارالانوار، ج ۱، ص ۴۱۰٫

ب : منابع اهل سنت

سلیمان قندوزی در باره جریان استدلال امام علی علیه السلام به آیه ولایت می نویسد :

در دوران خلافت عثمان روزی جمعی از مهاجر و انصار در مسجد نشسته بودند و امیرالمؤمنین علیه السلام در میان آنان بود . هرکس درباره فضائل خود سخن می گفت و امام علی علیه السلام ساکت بود . مردم به امام عرض نموده اند :

« یا أباالحسن تکلّم . فقال : یا معشر قریش والانصار أسئلکم ممّن أعطاکم الله هذا الفضل ، أبأنفسکم أو بغیرکم ؟ قالوا: أعطانا الله و منّ علینا بمحمد صلّی الله علیه وآله»

ای ابوالحسن سخن بگو! امام فرمود : ای گروه قریش و انصار، از شما می پرسم این فضائل را خداوند به سبب خودتان به شما داده است یا به واسطه دیگری ؟ گفتند : خداوند به واسطه محمد صلی الله علیه وآله بر ما منت نهاد و این فضائل را به ما عطا کرد. سپس حضرت بخشی از آیاتی را که درباره خودش نازل شده بود بیان کرد و از آنان اقرار می گیرد که این آیات درباره او نازل شده است . آنگاه فرمود : « أنشدکم بالله أتعلمون حیث نزلت « إنّما ولیّکم الله…» أمر الله عزّوجلّ نبیّه أن یعلمهم ولاه أمرهم و أن یفسّر لهم من الولایه کما فسّر لهم من صلاتهم و زکاتهم و حجّهم فنصبنی للناس بغدیر خم . »

شما را به خدا سوگند می دهم آیا می دانید هنگامی که آیه « انّما ولیکم الله و…» و آیات دیگر نازل شد خداوند پیامبرش را مأمور کرد که متولیان امور امت را به آنان معرفی کند و ولایت برای آنان شرح داده است . به دنبال این مسائل رسول خدا صلی الله علیه وآله در غدیر خم مرا به امامت مردم نصب کرد.

قندوزی حنفی ، حافظ سلیمان بن ابراهیم (۱۲۲۰ – ۱۲۹۴ ه ،) ینابیع الموده لذوی القربی ، ج ۱ ص ۳۴۶ ،باب ۳۸ ، الناشر: دار الاسوه للطباعه والنشر المطبعه : اسوه الطبعه: الاولی تاریخ النشر: ۱۴۱۶ ه . ق ،تحقیق سید علی جمال اشرف الحسینی .

جوینی در باره ماجرای استدلال امام علی می نویسد : در عصر خلافت عثمان روزی در مسجد میان انصار و مهاجر دربار فضائل و جایگاه هر کدام بحث صورت گرفت . در این مناظره تعدادی زیادی از سران مهاجر وانصار حضور داشتند که هرکدام نقش خود را در گسترش اسلام و حمایت از مسلمانان بیان می کردند. پس از پایان گفت وگو آنان از امام تقاضا کردند که در این باره سخن بگوید . امام نیز پس از ذکر آیاتی از قرآن از جمله آیه «انّما ولیکم الله…» می فرماید : قال الناس : یا رسول الله خاصه فی بعض المؤمنین أم عامه لجمیعهم . « فأمر الله عزّوجلّ نبیّه صلّی الله علیه وآله أن یعلّمهم ولاه أمرهم و أن یفسّر لهم من الولایه ما فسّر لهم من صلاتهم و زکاتهم و حجّهم فنصبنی للناس بغدیر خم .

مردم پرسیدند : ای رسول خدا صلی الله علیه وآله آیا این آیات درباره بعضی از مؤمنان نازل شده است ، یا این که شامل همه می شود . آنگاه خداوند رسولش را مأمور کرد تا متولیان امور امت را به آنان بشناساند و ولایت را برای آنان شرح دهد ، همان طور که نماز و زکات و حج آنان را شرح داده است ؛ پس رسول خدا صلی الله علیه وآله مرا در غدیر خم به عنوان امام مردم منصوب کرد.

الجوینی، ابراهیم بن محمد بن المؤید ، فرائد السمطین ، ج ۱، باب ۵۸، ص ۳۱۲٫

چنان که ملاحظه شد ، در منابع اهل سنت نیز احتجاج امام علی علیه السلام به نزول آیه ولایت درباره خودش وجود دادرد .وبعنوان شواهد این حقیقت را اثبات می کند که امام علی به نزول آیه احتجاج کرده است

.

شبهه : «انما» دلالت بر حصر ندارد

طرح شبهه

فخر رازی می گوید :

ولا نسلم أن کلمه ( إِنَّمَا ) للحصر ، والدلیل علیه قوله « إِنَّمَا مَثَلُ الْحَیَواهِ الدُّنْیَا کَمَاء أَنزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاء » یونس/۲۴ ولا شک أن الحیاه الدنیا لها أمثال أخری سوی هذا المثل ، وقال : « إِنَّمَا الْحَیَواهُ الدُّنْیَا لَعِبٌ وَلَهْوٌ » محمد / ۳۶ ولا شک أن اللعب واللهو قد یحصل فی غیرها .

« کلمه « انّما » برای حصر نیست به این دلیل که قرآن می فرمایدِ : انَّما مَثَلُ الْحَیاهِ الدُّنْیا… و تردیدی نیست که در قرآن مثل های دیگری غیر از این برای حیات دنیا هست ؛ مانند این که قرآن می فرماید: « إِنَّمَا الْحَیاهُ ٌ… » چه این که لهو و لعب در غیر از زندگانی دنیا وجود دارد. »

الرازی الشافعی ، فخر الدین محمد بن عمر التمیمی(متوفای۶۰۴هـ) ، التفسیر الکبیر أو مفاتیح الغیب ، ج۱۲ ص۲۶ ، دار النشر : دار الکتب العلمیه – بیروت – ۱۴۲۱هـ – ۲۰۰۰م ، الطبعه : الأولی

نقد وبررسی

۱٫ بین مَثَل حیات دنیا و خود حیات دنیا نزد فخر رازی خلط و مشتبه گردیده است . قرآن تنها یک مَثَل با دو بیان در باره حیات دنیا زده و انحصار آن در این مثل باقی است .

۲٫ خود فخر رازی در جای دیگر از تفسیرش کلمه «انّما» را دالّ بر حصر دانسته است . وی در ذیل آیه ۱۰۸ سوره انبیا می نویسد :

وَإِنَّمَا إِلَهُکُمْ إِلَهٌ واحِدٌ (بمنزله إنما زید قائم ، وفائده اجتماعهما الدلاله علی أن الوحی إلی رسول الله مقصور علی إثبات وحدانیه الله تعالی.

الرازی الشافعی ، فخر الدین محمد بن عمر التمیمی (متوفای۶۰۴هـ) ، التفسیر الکبیر أو مفاتیح الغیب ، ج۲۲ ص۲۰۱، ناشر : دار الکتب العلمیه – بیروت ، الطبعه : الأولی ، ۱۴۲۱هـ – ۲۰۰۰م

نسفی در باره معنای «انّما» می نویسد :

إنما یفید اختصاصهم بالموالاه

از کلمه « انما » استفاده می شود که فقط افراد نامبرده شده ، ولایت دارند .

النسفی ، أبی البرکات عبد الله ابن أحمد بن محمود ، تفسیر النسفی ، ج۱ ص۲۸۸ .

وی در این آیات، بر انحصار «انّما» تأکید می کند و اشکال وارد بر آن ها را پاسخ می دهد .

۳ . اگر در جایی یافت شود که « انّما » برای حصر اضافی و قیاسی به کار رفته است ، به طور قطع قرینه ای آن را همراهی می کند، لکن در آیه ولایت ، قرینه ای بر حصر اضافی وجود ندارد ؛ بلکه ذکر اوصاف در آیه که این انحصار را تأکید کرده ، نشان می دهد تنها ولایت برای کسی است که در حال رکوع به شرف اعطای زکات نایل شده و خداوند عمل او را پذیرفته است .

 

شبهه : زکات بر صدقه مستحب اطلاق نمی گردد

طرح شبهه

یکی از شبهات آیه ولایت که در منابع اهل سنت مطرح گردیده است این است که کلمه «زکات» در اصطلاح، بر زکات واجب اطلاق می شود ، نه صدقه مستحب و از آنجا که قضیه ای که در شأن نزول آیه ذکر شده ، موردش صدقه مستحب است علاوه بر این اطلاق زکات بر انگشتر جای تأمل است ، قرطبی در این باره می نویسد :

وحمل لفظ الزکاه علی التصدق بالخاتم فیه بعید لأن الزکاه لا تأتی إلا بلفظها المختص بها وهو الزکاه المفروضه علی ما تقدم .

الأنصاری القرطبی ، أبو عبد الله محمد بن أحمد (متوفای۶۷۱هـ) ، الجامع لأحکام القرآن ، ج ۶، ص ۲۲۲ ، ناشر : دار الشعب – القاهره ؛

نقد وبررسی

معنای اصطلاحی زکات در نزد متشرعین ، معنای مستحدثی است ؛ ولی زکات در اصطلاح قرآن به هر انفاقی که در راه خدا باشد ، اطلاق شده است ؛ مال باشد یا تلاش و کردار و عمل ؛ واجب باشد یا مستحب .

قرآن مجید در مواردی زکات را در مواردی غیر از زکات واجب به کار برده است.

وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّهً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَ أَوْحَیْنا إِلَیْهِمْ فِعْلَ الْخَیْراتِ وَ إِقامَ الصَّلاهِ وَ إیتاءَ الزَّکاهِ وَ کانُوا لَنا عابِدین انبیاء/ ۷۳

و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما هدایت می کردند، و به ایشان انجام دادن کارهای نیک و برپاداشتن نماز و دادن زکات را وحی کردیم و آنان پرستنده ما بودند .

پس بدون شک مراد از زکات ، انفاق در راه خدا و به خاطر اوست و صدقه دادن علی علیه السلام در داستان نزول آیه ، از بارزترین مصادیق آن است.

قرطبی در تفسیر خود در جواب اشکال می گوید :

یدل علی أن صدقه التطوع تسمی زکاه فإن علیا علیه السلام تصدق بخاتمه فی الرکوع وهو نظیر قوله تعالی : وَمَا آتَیْتُمْ مِنْ زَکَاه تُرِیدُونَ وَجْهَ اللهِ فَأُوْلَئِکَ هُمْ الْمُضْعِفُونَ . الروم: ۳۰/۳۹

از این آیه استفاده می شود که بر صدقه مستحب نیز کلمه زکات اطلاق می گردد ؛ زیرا علی علیه السلام انگشتر خود را در حال رکوع صدقه داد .

ابو بکر جصاص در باره این مطلب که به صدقه مستحبی نیز زکات گفته می شود ، می نویسد:

هذا یدل علی أن صدقه التطوع تسمی زکاه لأن علیاً تصدق بخاتمه تطوعا .

الجصاص ، أحمد بن علی الرازی أبو بکر (متوفای۳۷۰هـ) ، أحکام القرآن ، ج ۴ ص ۱۰۲ ، تحقیق : محمد الصادق قمحاوی ، ناشر : دار إحیاء التراث العربی – بیروت – ۱۴۰۵هـ.

در لغت ، زکات به رشد و نمو نیز آمده است ، ابن ادریس در این باره می نویسد :

زَکاهُ المالِ : تَطْهِیْرُه ،… وزَکا الزَّرْعُ یَزْکو زَکَاءً : إذا ازْدَادَ ونَمَا … زَکَأتِ الناقَهُ بوَلَدِها … وزَکَأْتُ الرَّجُلَ مالَهُ زُکْاهً وزُکُوْءاً : أی قَضَیْتَه إیّاه …

زکات مال به معنای پاک کردن آن است ، زکات زرع ، به معنای ازدیاد و رشد است ؛ زکات ناقه به آمدن فرزندش است ، زکات مال انسان آن است که آن را ادا نماید .

الطالقانی ، الصاحب أبو القاسم إسماعیل ابن عباد بن العباس (متوفای۳۸۵هـ) ، المحیط فی اللغه ، ج ۶ ص ۳۰۰ ، تحقیق : الشیخ محمد حسن آل یاسین ، دار النشر : عالم الکتب – بیروت / لبنان ، الطبعه : الأولی ، ۱۴۱۴هـ-۱۹۹۴م .

حاصل آنکه : واژه زکات در لغت به معنای نمو و طهارت است ، و اگر آنچه را که انسان از مال خود به نیازمندان می دهد ، زکات گفته می شود به این دلیل است که این کار مایه برکت و نمو مال و نیز پالایش نفس و یا مایه نمو مال و پالایش نفس هر دو می باشد .

بنابراین بر هر دو نوع صدقه ؛ چه واجب و چه مستحب ، زکات اطلاق می شود .

اطلاق زکات بر زکات مستحبّ در قرآن مجید فراوان است ، در بسیاری از سوره های مکی کلمه «زکات» آمده که منظور از آن همان زکات مستحبّ است ؛ زیرا وجوب زکات مسلما بعد از هجرت پیامبر صلی الله علیه وآله به مدینه ، بوده است . آیات : ( ۳ سوره نمل و آیه ۳۹ سوره روم و ۴ سوره لقمان و ۷ سوره فصلت ) مکی است زکات در این آیات مستحبی است .

 

شبهه  : رکوع ، به معنای «خضوع» است

طرح شبهه

برخی علما و مفسرین اهل سنت گفته اند که جمله «وَهُمْ راکِعُونَ» را هم می توان حال گرفت و هم وصفی مستقل برای «الَّذِینَ آمَنُوا» . به عبارت دیگر کلمه « واو» در اینجا بیان گر عطف است نه حالیّت .

بر این اساس ، مقصود از رکوع ، فعل و حالت خاصی که از ارکان نماز به شمار نمی رود ؛ بلکه به معنای خضوع است ؛ یعنی مؤمنانی که دارای ولایتند سه ویژگی دارند : ۱٫ نماز برپا می دارند ؛ ۲ . زکات می پردازند ؛ ۳ . خاضع و فروتن می باشند .

این ویژگی ها همه مؤمنان راستین را شامل می شود و وجه تمایز آن ها از منافقان است ؛ از این رو اختصاص به یک عده و افراد خاصی ندارد تا موجب امتیاز و برتری آن ها گردد .

فخر رازی در این باره چند معنا را برای « وَهُمْ راکِعُونَ » مطرح نموده و می نویسد :

بنابر این نظر نسبت به معنای « هم راکعون » چند وجه است :

ففیه علی هذا القول وجوه : الأول : قال أبو مسلم : المراد من الرکوع الخضوع ، یعنی ( أنهم یصلون ویزکون وهم منقادون خاضعون لجمیع أوامر الله ونواهیه والثانی : أن یکون المراد : من شأنهم إقامه الصلاه ، وخص الرکوع بالذکر تشریفاً له کما فی قوله «وَارْکَعُواْ مَعَ الرَّاکِعِینَ» (البقره:۴۳) والثالث : قال بعضهم : إن أصحابه کانوا عند نزول هذه الآیه مختلفون فی هذه الصفات ، منهم من قد أتم الصلاه ، ومنهم من دفع المال إلی الفقیر ، ومنهم من کان بعد فی الصلاه وکان راکعاً ، فلما کانوا مختلفین فی هذه الصفات لا جرم ذکر الله تعالی کل هذه الصفات .

۱٫ ابو مسلم گفته است که مراد از رکوع خضوع است ؛ یعنی آنها نماز می خوانند ، زکات میدهند و انسان های فرمان پذیر و خاضع هستند ؛

۲٫ از شأن آن ها برپا کردن نماز است ، اختصاص رکوع به نماز از باب شرافت است ؛

۳ . مراد این است که در حال نزول آیه ، مردم چند دسته بودند ، برخی نماز را تمام نموده بودند ، برخی در حال قیام بودند ، برخی در حال رکوع به فقیر مال می دادند ، و برخی بعد از نماز در حال رکوع هستند . و چون مردم در حالت های مختلف بودند ، خداوند همه آن ها را ذکر کرده است .

 

الرازی الشافعی ، فخر الدین محمد بن عمر التمیمی (متوفای۶۰۴هـ) ، التفسیر الکبیر أو مفاتیح الغیب ، ج۱۲ ص۲۳ ، دار النشر : دار الکتب العلمیه – بیروت – ۱۴۲۱هـ – ۲۰۰۰م ، الطبعه : الأولی.

و آلوسی می نویسد :

لیست الآیه نصا فی کون التصدق واقعا حال رکوع الصلاه لجواز أن یکون لرکوع بمعنی التخشع والتذلل لا بالمعنی المعروف فی عرف أهل الشرع… .

الآلوسی البغدادی ، العلامه أبی الفضل شهاب الدین السید محمود (متوفای۱۲۷۰هـ) ، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم والسبع المثانی ، ج ۶، ص۱۶۸ ، ناشر : دار إحیاء التراث العربی – بیروت.

نقد وبررسی

۱ . در این که واژه « رکوع » در معنای خضوع به کار رفته است ، سخنی نیست ، سخن در این است که «خضوع» معنای مجازی رکوع است نه معنای حقیقی آن . معنای حقیقی رکوع، همان حالت انحناء است که نوع خاصی از آن به عنوان یکی از ارکان نماز شناخته شده است .

خلیل بن احمد فراهیدی در باره معنای « رکوع » می نویسد :

وکل شیء ینکب لوجهه فتمس رکبته الأرض أو لا تمسها بعد أن یطأطئ رأسه فهو راکع .

هر چیزی که با صورت به سوی زمین روی آورد، خواه زانوهایش به زمین برسد یا نرسد در حالی که سر را به زیر انداخته است راکع خوانده می شود .

الفراهیدی ، الخلیل بن أحمد (متوفای۱۷۰هـ) ، کتاب العین ، ج ۱ ص ۲۰۰، تحقیق : د مهدی المخزومی / د إبراهیم السامرائی ، ناشر : دار ومکتبه الهلال .

ابن درید در این باره می نویسد :

والرّاکع : الذی یکبو علی وجهه ، ومنه الرکوع فی الصلاه.

راکع کسی است که با صورت به جانب زمین روی آورد ، و رکوع در نماز گونه ای از این حالت است.

ابن درید ، جمهره اللغه، ج ۲ ص ۷۷۰ ، تحقیق : رمزی منیر بعلبکی ، الطبعه : الأولی .

ابن فارس می نویسد :

(رکع) الراء والکاف والعین أصل واحد یدل علی انحناء فی الإنسان وغیره یقال رکع الرجل إذا انحنی ژوکل منحن راکع.

رکوع ، یک اصل است و بر انحناء در انسان و غیر انسان دلالت دارد .

إبن فارس، أبی الحسین أحمد بن فارس بن زکریا (متوفای۳۹۵هـ)، معجم مقاییس اللغه ، ج ۲ ص۴۳۴ ، تحقیق : عبد السلام محمد هارون ، ناشر : دار الجیل – بیروت – لبنان ، الطبعه : الثانیه ، ۱۴۲۰هـ – ۱۹۹۹م .

روایاتی که اهل سنت در ذیل آیه نقل نموده اند رکوع به معنای آن عمل که از ارکان نماز محسوب می گردد به کار رفته است .

سیوطی در در الدرُّ المنثور آورده است :

أنّ النبی صلی اللّه علیه وآله سأل السائل ، سأل ذلک المسکین الّذی أعطاه الإمام خاتمه، سأله قائلاً : «علی أیّ حال أعطاکه» ـ أی الخاتم ـ ؟ قال : أعطانی وهو راکع.

پیامبر صلی الله علیه وآله از فقیری که امام انگشترش را به او بخشیده بود ، پرسید : « در چه حالی انگشتر را به تو داد ؟» گفت : در حال رکوع آن را به من داد .

السیوطی ، عبد الرحمن بن الکمال جلال الدین (متوفای۹۱۱هـ) ، الدر المنثور ، ج۳، ص۱۰۵ ناشر : دار الفکر – بیروت – ۱۹۹۳ .

اگر رکوع به معنای خضوع باشد . این امر نیاز به سوال ند اشت ؛ زیرا در نماز دو حال وجود ندارد یک حالت خضوع و یک حالت غیر خضوع .

حا صل آنکه : جمله « وَهُمْ راکِعُونَ » در آیه ولایت به معنای خضوع ، و نماز خواندن و گروه دیگری غیر از نمازگزاران ـ زکات دهنده گان ـ نیست ؛ بلکه جمله حالیه است .

 

شبهه : تعارض بین آیه (۵۵ – ۵۴)

فخر رازی در باره آیه ولایت شبهه ای دیگری را مطرح نموده است که با این شبهه شأن نزول آیه را در باره علی علیه سلام زیر سوأل قرار می دهد . شبهه ای که ایشان طرح نموده است این است که اگر آیه ولایت دلالت بر ولایت علی علیه سلام نماید تعارض بین آیه مزبور وآیه ۵۴ مائده واقع می شود زیرا آیه مائده دلالت بر امامت ابو بکر می کند ؛ اگر بنا شود که این آیه دلالت بر امامت علی علیه سلام نماید تعارض بر قرار می گردد .

أنا قد بینا بالبرهان البین أن الآیه المتقدمه … من أقوی الدلائل علی صحه إمامه أبی بکر ، فلو دلّت هذه الآیه علی صحه إمامه علی بعد الرسول لزم التناقض بین الآیتین ، وذلک باطل ، فوجب القطع بأن هذه الآیه لا دلاله فیها علی أن علیاً هو الإمام بعد الرسول .

ما ثابت کردیم که آیه ۵۴ سوره مائده از قوی ترین دلایل بر صحت ابی بکر است . اگر چنانچه آیه ولایت دلالت بر امامت علی نماید تناقض بین دو آیه بوجود می آید این تناقض باطل است پس بطور قطع این آیه دلالت بر امامت علی علیه السلام بعد از پیامبر نمی کند .

الرازی الشافعی ، فخر الدین محمد بن عمر التمیمی ، التفسیر الکبیر أو مفاتیح الغیب ، ج۱۲ ص۱۸، دار النشر : دار الکتب العلمیه – بیروت – ۱۴۲۱هـ – ۲۰۰۰م ، الطبعه : الأولی.

نفد وبررسی

از نظر علمای اهل سنت، امامت مقام الهی نیست ؛ بلکه مقام عرفی است که از طریق مراجعه به آراءمردم انتخاب و گزنیش می شود ، اعتقاد اهل سنت بر این است که هیچ نصی نه در قرآن و نه در لسان رسول خدا در باره خلافت بعد از خودش وارد نشده است .

عمر منکر نص بر خلافت ابوبکر است

روی البخاری ومسلم عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمَا قَالَ : قِیلَ لِعُمَرَ أَلا تَسْتَخْلِفُ قَالَ إِنْ أَسْتَخْلِفْ فَقَدْ اسْتَخْلَفَ مَنْ هُوَ خَیْرٌ مِنِّی أَبُو بَکْرٍ وَإِنْ أَتْرُکْ فَقَدْ تَرَکَ مَنْ هُوَ خَیْرٌ مِنِّی رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ .

بخاری ازعبدالله بن عمرنقل می کند که عمر درباره جانشین سوأل شد که آیا برای خود جانشین قرار می دهی ؟ گفت : اگر جانشین انتخاب کنم کاری کردم که کسی که از من بهتر بود یعنی ابو بکر انجام داد ه است . واگر ترک کنم بدرستی کاری کردم که کسی که بهتر از من بود یعنی رسول خدا صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَسَلَّمَ ترک کرده نموده است .

البخاری الجعفی، محمد بن إسماعیل ابوعبدالله (متوفای۲۵۶هـ)، صحیح البخاری، ج۴، ص ۲۲۵۶ ح ۷۲۱۸، کتاب الأحکام، باب الاستخلاف ،تحقیق د. مصطفی دیب البغا، ،ناشر: دار ابن کثیر، الیمامه – بیروت، الطبعه: الثالثه، ۱۴۰۷ – ۱۹۸۷٫

النیسابوری، مسلم بن الحجاج ابوالحسین القشیری (متوفای۲۶۱هـ)، صحیح مسلم، ج ۳، ص ۱۴۵۴ ح ۱۸۲۳، کتاب الإماره، باب الاستخلاف وترکه، ،تحقیق: محمد فؤاد عبد الباقی، ناشر: دار إحیاء التراث العربی – بیروت.

الترمذی السلمی، محمد بن عیسی ابوعیسی (متوفای ۲۷۹هـ)، سنن الترمذی، ج ۴، ص ۵۰۲ ح ۲۲۲۵ ،تحقیق: أحمد محمد شاکر وآخرون، ناشر: دار إحیاء التراث العربی – بیروت.

قال الترمذی : وهذا حدیث صحیح، صححّه الألبانی فی صحیح

نووی در شرح این حدیث گفته است : این حدیث دلالت دارد بر این که پیامبر نص بر جانیشین نکرده است .

قال النووی فی شرح الحدیث الآتی عن عمر: وفی هذا الحدیث دلیل علی أنّ النبی صلی اللّه علیه وسلم لم ینصّ علی خلیفه ، وهو إجماع أهل السنّه وغیرهم.

النووی، ابوزکریا یحیی بن شرف بن مری، (متوفای۶۷۶ هـ) ، شرح النووی علی صحیح مسلم، ج۱۲، ص۲۵۰،ناشر: دار إحیاء التراث العربی – بیروت، الطبعه الثانیه، ۱۳۹۲ هـ.

علمای اهل سنت منکر نص بر خلافت هستند

عبد القاهر بغدادی می نویسد : علما گفتند : از رسول خدا نصی بر امامه فرد معین وجود ندارد بر خلاف نظر کسی مثل رافضه که معتقد به نص قطعی وصحیح بر امامه امام علی هستند .

وقالوا بأن طریق عقد الامامه للامام فی هذه الامه الاختیار بالاجتهاد وقالوا لیس من النبی صلی الله علیه وسلم نص علی امامه واحد بعینه خلاف قول من زعم من الرافضه انه نص علی امامه علی رضی الله عنه نصا مقطوعا بصحته

أبو منصور البغدادی ، عبد القاهر بن طاهر بن محمد (الوفاه: ۴۲۹) ، الفرق بین الفرق وبیان الفرقه الناجیه ، ج ۱ ص ۳۴۰،دار النشر : دار الآفاق الجدیده – بیروت – ۱۹۷۷ ، الطبعه : الثانیه

غزالی در این باره می نویسد :

رضی الله عنهم ولم یکن نص رسول الله صلی الله علیه وسلم علی إمام أصلا إذ لو کان لکان أولی بالظهور من نصبه أحاد الولاه والأمراء علی الجنود فی البلاد ولم یخف ذلک فکیف خفی هذا وإن ظهر فکیف إندرس حتی لم ینتقل إلینا فلم یکن أبو بکر إماما إلا بالإختیار والبیعه .

اصلا نصی از پیامبر بر امام وجود ندارد ، زیرا اگر نص وجود د اشت لازم بود که ظاهر گردد از نصب فردی ولی وأمرای بر لشکر درشهر ها ، هر گز مخفی نمی ماند چه گونه پوشیده مانده است واگر ظاهر بوده چه گونه از بین رفته است حتی به ما نرسیده است ، ابو بکر فقد با اختیار وبیعه اما شده است .

أبو حامد الغزالی (الوفاه: ۵۰۵هـ) ، قواعد العقائد، ج ۱ ص ۲۲۶ ق : ۲۲۶،دار النشر : عالم الکتب – لبنان – ۱۴۰۵هـ – ۱۹۸۵م ، الطبعه : الثانیه ، تحقیق : موسی محمد علی

ایجی می گوید : دراین باره یابیده نشد .

… أمّا النص فلم یوجد لما سیأتی.

الإیجی، عضد الدین (متوفای۷۵۶هـ)، کتاب المواقف، صلی علیه وآله ۴۰۰،تحقیق: عبد الرحمن عمیره، ناشر: دار الجیل، لبنان، بیروت، الطبعه: الأولی، ۱۴۱۷هـ، ۱۹۹۷م.

تفتازانی می گوید : نص نسبت به ابی بکر منتفی است با این که ایشان بالاجماع امام است. والنص منتف فی حق أبی بکر، مع کونه إماما بالإجماع.

التفتازانی ،سعد الدین مسعود بن عمر بن عبد الله ( الوفاه: ۷۹۱هـ) ، شرح المقاصد فی علم الکلام ، ج ۲ ص ۲۸۱ ،دار النشر : دار المعارف النعمانیه – باکستان – ۱۴۰۱هـ – ۱۹۸۱م ، الطبعه : الأولی

قال ابن کثیر : إنّ رسول اللّه صلی اللّه علیه وسلم لم ینصّ علی الخلافه عینا لأحد من الناس ، لا لأبی بکر کما قد زعمه طائفه من أهل السنّه، ولا لعلیّ کما یقوله طائفه من الرافضه

ابن کثیر می نویسد : پیامبر نصی بر خلافت احدی مشخصا ندارد نه برای ابوبکر کما این که برخی اهل سنت پنداشتند نه نه برای امام علی کما این که رافضه می گویند.

القرشی الدمشقی، إسماعیل بن عمر بن کثیر ابوالفداء (متوفای۷۷۴هـ)، البدایه والنهایه، ، ج۵ ، ص۲۱۹، ناشر: مکتبه المعارف – بیروت

وقال النووی: إنّ المسلمین أجمعوا علی أنّ الخلیفه إذا حضرته مقدمات الموت وقبل ذلک یجوز له الاستخلاف ، ویجوز له ترکه ، فإن ترکه فقد اقتدی بالنبی صلی اللّه علیه وسلم فی هذا ، وإلاّ فقد اقتدی بأبی بکر.

نووی می گوید : مسلمانان اجماع دارند بر این که خلیفه وقتی مقدمات فوتش فرارسد ، قبل ازاین برای او جائز است که جانشین قرار دهد ویا ترک نماید اگر ترک نماید پیروی از پیامبر نموده است اگر جانشین انتخاب نماید اقتدای به ابوبکر کرده است.

النووی، ابوزکریا یحیی بن شرف بن مری، (متوفای۶۷۶ هـ) ، شرح النووی علی صحیح مسلم، ج۱۲، ص۲۵۰،ناشر: دار إحیاء التراث العربی – بیروت، الطبعه الثانیه، ۱۳۹۲ هـ.

بنابراین استدلال به آیه قرآن برای اثبات امامت ابوبکر با مبنای اهل سنت سازگاری ندارد و اصل مبنای آن ها و در نتیجه اصل مشروعیت خلافت خلفای سه گانه را زیر سؤال می برد .

عائشه منکر نزول آیه بر خاندان خویش است

ادعای نزول آیه ۵۴ سوره مائده در حق ابوبکر ، با روایت صحیح بخاری که عائشه اعتراف می کند هیچ آیه ای در قرآن کریم در باره خاندان او نازل نشده است ، در تعارض است .

بخاری در صحیح خود به نقل از عائشه می نویسد :

ما أَنْزَلَ الله فِینَا شیئا من الْقُرْآنِ إلا أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ عُذْرِی.

هیچ آیه ای در قرآن کریم در حق ما نازل نشده است ؛ مگر آیه برائت مرا از تهمت .

البخاری الجعفی، محمد بن إسماعیل ابوعبدالله (متوفای۲۵۶هـ)، صحیح البخاری، ج ۴ ص ۱۸۲۷ ، ح۴۵۵۰ ، کتاب التفسیر ، بَاب وَالَّذِی قال لِوَالِدَیْهِ أُفٍّ لَکُمَا ، تحقیق د. مصطفی دیب البغا، ناشر: دار ابن کثیر، الیمامه – بیروت، الطبعه: الثالثه، ۱۴۰۷ – ۱۹۸۷٫

البته ما این آیه را در مقاله ادله خلافت ابوبکر به صورت مفصل بررسی کرده ایم که دوستان عزیز می تواند به آن مقاله مراجعه بفرمایند .

 

شبهه  : دادن زکات در نماز دارای چه عنوانی است ؟

این تیمیه می گوید :

ومنها أن المدح إنما یکون بعمل واجب أو مستحب وإیتاء الزکاه فی نفس الصلاه لیس واجبا ولا مستحبا باتفاق علماء المله فإن فی الصلاه شغلا .

مدح وتمجید یا نسبت به عمل واجب است ویا نسبت به عمل مستحب ؛ دادن زکات در نماز؛ نه واجب است و نه مستحب به اجماع علمای تمام ملت ؛ زیرا این در نماز یک عمل به حساب می آید .

نقد وبررسی

اولا : دادن زکات در هنگام نماز از سوی امام علی علیه السلام مورد مدح و ستایش قرآن قرار گرفته ؛ اگر دادن زکات مدح نمی داشت ، خداوند آن را ستایش نمی کرد .

پیش از این ثابت کردیم که برخی از علمای اهل سنت ادعای اجماع کرده اند که این آیه در باره امیر مؤمنان علیه السلام نازل شده است ؛ بنابراین انکار ابن تیمیه فاقد مبنای علمی است .

ثانیا : دادن زکات در هنگام نماز توسط امام علی علیه السلام ، به عنوان فعل مباح نه واجب و مستحب مورد مدح قرآ ن قرار گرفته است .

از این گذشته ، پیش از این گذشت که رسول خدا صلی الله علیه وآله نیز اعمالی را در حال نماز انجام داده است که بر مبنای ابن تیمیه نه واجب است و نه مستحب ؛ مثل منگوش گرفتن عائشه ، سوار کردن امامه بنت أبی العاص بر شانه و … .

 

شبهه وحدت سیاق بین آیات۵۱ و۵۵

از جمله شواهدی که برای نزول آیه درباره عباده گفته اند , وحدت سیاق آیات است . برخی گفته اند چون آیات پیشین درباره عباده بن صامت نازل شده است و آیه ولایت نیز در سیاق آن آیات است , پس این آیه هم درباره عباده نازل شده است . فخر رازی در این باره می نویسد :

أن المراد عامه المؤمنین ، وذلک لأن عباده بن الصامت لما تبرأ من الیهود وقال : أنا بریء إلی الله من حلف قریظه والنضیر ، وأتولی الله ورسوله نزلت هذه الآیه یعلی وفق قوله

منظور از این آیه تمام مردم است ، زیرا عباده بن صامت از یهود بیزاری جست گفت : من از تعهد وپیمان با قریضه ونضیر بیزارم ولایت خدا ورسول اورا قبول دارم ، این آیه مثل آیات سابق نازل شده است .

الرازی الشافعی ، فخر الدین محمد بن عمر التمیمی (متوفای۶۰۴هـ) ، التفسیر الکبیر أو مفاتیح الغیب ، ج۱۲ ص۲۲ ، ناشر : دار الکتب العلمیه – بیروت ، الطبعه : الأولی ، ۱۴۲۱هـ -۲۰۰۰م .

نقد وبرسی .

در آیات یاد شده, سیاق واحدی به چشم نمی خورد , زیرا مضامین آیات , گوناگون و است.

بر فرض این که میان چند آیه از نظر مضمون , هماهنگی باشد , این هماهنگی دلیل بر یکی بودن سبب نزول آنها نیست , زیرا نظم و شکل چیده شدن آیات یک سوره دلیل بر نزول آن آیات به همان صورت نیست .

بر فرض وجود وحدت سیاق در مورد بحث و دلیل بودن آن بر وحدت سبب نزول آیات این فراز , باز هم می بینیم نزول همان آیات پیشین درباره عباده بن صامت, ثابت و مسلّم نیست.

آقای قرطبی در این باره می نویسد :

اختلفوا فی سبب نزولها علی أقوال، منها : إنها نزلت فی أبی لبابه عن عکرمه. و منها: أنها نزلت فی یوم أحد حین شعر المسلمون بالخوف حتی همّ قوم منهم أن یوالوا الیهود و النصاری . و منها : أنها نزلت فی عباده بن الصامت و عبدالله بن أبیّ سلول فتبرأ عباده من موالاه الیهود و تمسک بها إبن أبی و قال: إنی أخاف أن تدور بی الدوائر.

در سبب نزول آیه اختلاف در اقوال است : نظر اول این است که در رابطه با ابو لبابه نازل شده است؛ و گفته شده : در جنگ احد نازل شده، وقتی که شنیدند که رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم کشته شده و فرار کردند ، عده ای تصمیم گرفتند برای راحت شدن از شر قریش، بروند با یهود و نصاری عهد و پیمان ببندند و زیر سلطه آنها بروند و آنها از اینان حمایت کنند در برابر قریش؛ و گفته شده که این آیه در رابطه با عباده بن صامت و عبدالله بن أبی سلول نازل شده که رفته بودند با یهود عهد و پیمان بسته بودند و عباده گفت که من می ترسم که روزگار برگردد و مسلمان ها شکست بخورند و اگر الان من با یهود رابطه ام را بر هم بزنم، فردا کسی از من حمایت نمی کند .

الأنصاری القرطبی ، أبو عبد الله محمد بن أحمد (متوفای۶۷۱هـ) ، الجامع لأحکام القرآن ، ج۶، ص۲۱۶ ، ناشر : دار الشعب – القاهره

با توجه به این، روشن است که این آیه، سبب نزولش یا أحد است یا ابو لبابه و یا عباده و إبن أبیّ. شما که می گوئید وحدت سیاق دارد ، کدام وحدت سیاق؟ آیه ۵۱ مائده در یک قضیه نازل شده، و آیه ۵۵ مائده سبب نزولش چیز دیگری است. و این دو ثابت می کند که هیچ ارتباطی میان این دو آیه نیست و وقتی ارتباط نباشد، امکان سیاق گیری هم نیست .

 

 

برچسب ها
نمایش بیشتر

شبکه بین المللی مطالعات ادیان

اینفورس (شبکه بین المللی مطالعات ادیان)،‌ بخشی از یک مجموعه فعالیت های فرهنگی است که توسط یک گروه جهادی مجازی انجام می شود. این گروه  بدون مرز، متشکل از اساتید، طلاب، دانشجویان و کلیه داوطلبان باایمان و دغدغه مندی است که علاقمند به فعالیت علمی جهادی در عرصه جنگ نرم هستند. شما هم می توانید یکی از اعضای این گروه باشید(اینجا کلیک کنید). فعالیت های سایت زیر نظر سید محمد رضا طباطبایی، مدرس ادیان و کارشناس صدا و سیماست. موضوعات سایت نیز در زمینه سیر مطالعاتی با رویکرد تقویت بنیه های اعتقادی و پاسخ به شبهات است.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا
بستن